Chechen Forum Selard  

Вернуться   Chechen Forum Selard > Потребительские форумы > Архив

Архив Устаревшие темы скидываются сюда. История форума Селард (У Камина).

 
 
Опции темы
Старый 30.07.2006, 04:48   #1
 
Аватар для Tanais
Чеченские сказки.

Кхаа вешин хабар
I
Хьалхалерачу заманчохь цхьана ден кхо к1ант хилла. Ша леш дас шен к1енташка аьлла:
— Х1ан-х1а, сан к1ентий! Со вала воллу, цхьана меттехь аса лаьттах доьллина т1орказ ду, цуьнан дог1а х1унехдинчу меттехь ду. Со веллачул т1аьхьа, пхи-ялх де даьлча, кхоь а цхьаьна, и дог1а а даккхий, цу т1орказ чу хьажалаш.
Дукха хан ялале да кхетта велла церан. Вежарех лечкъина, жимах волчу вашас вахана т1орказан дог1а даьккхина. Чухьаьжначу к1антана т1орказ чохь карийна сов дезачу механ кхоъ жовх1ар.
Царах цхьаъ лачкъа а дина, т1орказ д1а а къоьвлина, тохара санна, дог1а ша хиллачу д1адиллина цо.
Пхи-ялх де даьллачул т1аьхьа, воккхах волчу вашас аьлла шен шина веше:
— Х1инца схьаэца, вайн дас аьлла дог1а, оцу т1орказ чу хьовсур ду вай. Дог1а схьаэцна, т1орказ чу хьоьвсича, царна шиъ бен жовх1ар ца карийна.
Воккхах волчу вашас аьлла:
— Х1окху чохь жовх1ар кхоъ хилла хир ду. Вайх цхьамма цхьа жовх1ар лачкъийна, х1унда аьлча, вайн да хьекъал долуш стаг вара, вай кхаанна ц1арах цхьацца жовх1ар бен дуьллур дацара цо д1а. Оццул кхетам болуш волчу цунна хуур дара, декъа а, дохон а йиш йоцуш долу ши жовх1ар вовшашна юккъехь декъа а, нисда а вайн барт кхетарг цахилар. Цу т1е а доьг1на, суна хета, оцу чохь жовх1ар кхоъ хилла, аьлла.
Мухха а цу т1оьхула барт а ийг1ина, кхо ваша цхьана махкахь кхиэле хууш, говза дов къастош стаг ву, аьлла, шайн дов цуьнга къастадайта, цига ваха араваьлла.

II
Дикка гена боьвллачу хенахь, воккхах волчу вашас аьлла:
— Кху новкъа, шен дех а къаьстина, цхьа эмкал яхана-кх. Цул жимах волчу вашас аьлла:
— Яха а дера яхана, т1аьхьарчу аьрру когана астаг1а а дера хилла иза. Оцу шиннал а жимах волчо аьлла:
— Кху новкъа аша боху эмкал яха а дера яхана, аьтту б1аьрг баьлла а дера хилла цуьнан.
Иштта хабар а дуьйцуш, xlopш новкъа боьлхучу хенахь, и эмкал ца карош лела цуьнан да кхарна дуьхьал кхетта. Вокхах волчу вашас цуьнга хаьттина:
— Эмкал яйна-х ца лелий хьо? Цо жоп делла:
— Лела дера, — аьлла. Т1аккха цул жимах волчо аьлла:
— Т1аьхьарчу аьрру когана астаг1а ярий иза? Дас жоп делла:
— Яра дера,— аьлла.
Цу шиннал а жимах волчо аьлла:
— Аьтту б1аьрг баьлла ярий иза? Эмкалан дас жоп делла:
— Яра дера, — аьлла. Т1аккха цара аьлла:
— Хьан эмкал тхуна ган-м ца гина. Цул т1аьхьа эмкалан дас аьлла:
— Шух кхетта-кх сан эмкал, аша схьаяла еза иза. Кхаа вашас аьлла:
— Тхуна хьан эмкал ган а ца гина, оха мичара лур ю хьуна эмкал? Мухха а церан г1уллакх къовсаме а даьлла, вежарша цуьнга аьлла:
— Делахь хьо тхоьца ван веза, цхьана юьртахь кхиэл ян хууш, говза дов къастош, цхьа стаг ву боху. Цига доьлхуш ду тхо а, тхайна юккъе цхьа дов доьжна. Цо хьан эмкал тхайх хьарчаяхь, оха токхур ю хьуна.
И стаг а вахана цаьрца, кхиэл ян хууш волу стаг волчу.

III
Бахана д1акхаьчна уып. Кхиэл ян хууш волчу стага хаттар дина:
— Шу х1ун г1уллакх хилла даьхкина?
— Тхо кхо ваша, тхаьшна юккъе доьжна дов къасто, хьуна т1е вог1уш вара. Новкъахь дуьхьалкхеттачу х1окху стага, шен яйна эмкал оха лачкъийна бохуш, дов дахьаш xlapa а веана. Цкъа хьалха кхуьнан дов къастор вай, т1аккха оха тхешаниг а дуьйцур ду.
Кхиэл ян хууш волчу стага хаттар дина эмкалан дега:
— Мича бакъонца хьарчо г1ерта хьо кхарах хьайн эмкал?
— Эмкал яйна, новкъа иза лоьхуш лелаш вара со. Кхарна дуьхьал кхетча, аса шайга д1ахаттале, воккхах волчу вашас элира: «Эмкал яйна-х ца лелий хьо?» Цул жимах волчо элира: «Т1аьхьарчу когана астаг1а ярий иза?» — аьлла. Цу шиннал а жимах волчо элира: «Аьтту б1аьрг баьлла ярий иза?» — аьлла. Сан эмкал суначул дика кхарна йовзарехь, сайн эмкал кхарах кхетта моьтта суна.
Т1аккха кхиэл ян хуучу стага цу кхаа вешега хаттар дина:
— Аша х1ун олу? — аьлла. Воккхах волчу вашас жоп делла:
— Цуьнан эмкал ган а дера ца гина суна, амма цуьнан эмкал яйний, стенах хиира аьлча, эмкал нисса шен новкъа д1а ца йоьдуш, юьстахюьйлуш, яжа кхийдина меттиг яра. Оцу тидамах хиира суна, т1ехь да воцуш иза хилар.
Шолг1ачу вашас аьлла:
— Эмкал б1аьрга а дера ца гина суна, амма цхьа бакъ ду, иза т1аьхьарчу аьрру когана астаг1 хилар хиира суна, х1унда аьлча, новкъа яьллачу меттехь хьалхарчу шина коган, т1аьхьарчу когех цхьана аьтту коган бен лар ца карайора суна. Цу тидамца хиира суна, иза т1аьхьарчу аьрру когана астаг1 хилар.
Кхоалг1чу вашас аьлла:
— Х1окху стеган эмкал б1аьрга а дера ца гина суна, амма цуьнан аьтту б1аьрг балар суна хааран бахьана xlapa ду: даиманна а аьрру aгlop яжа кхийдаш яхарехь, цуьнан аьтту б1аьрг баьллийла хиира суна цу тидамца.
Кхеташонна хиинчу стага аьлла эмкалан дега:
— Хьан эмкал кхара лачкъийна яц, хьайн эмкал кхечанхьа лаха еза ахьа, xlopш цхьа х1уманна тидам боккхуш, кхетам болуш нах хилла, цундела оьвзина кхарна хьан эмкал.
Эмкалан да д1авахана.

IV
Цул т1аьхьа кхеташонна хиинчу стага хаттар дина кхаа вешега:
— Х1инца схьадийца шайн г1уллакх.
Воккхах волчу вашас д1адийцина шайн г1уллакх а, шайн дас дина весет а, т1орказ чохь шиъ бен шайна жовх1ар ца карадар а, шайлахь цхьаммо цхьа жовх1ар лачкъийний-техьа, аьлла, шаьш вовшех шекьхилар а. Иштта шега дийцича, оцу кхеташонна хууш волчу стага цаьрга аьлла:
— Аса цхьа хабар дуьйцур ду шуна, цул т1аьхьа хаттар а дийр ду, цунна аша жоп делча, шун г1уллакхана жоп лур ду аса.
Цо царна дийцина: «Дукха хенахь дуьйна цхьа к1ант а, йо1 а хилла вовшашка ч1ог1а безам болуш, вовшашна сов дукха дезаш. Иштта и шиъ доллушехь, оцу йоь1ан наха, йо1 кхечу махкарчу цхьана к1анте маре елла. Цул т1аьхьа, и йигинчохь, той а, ловзар а д1адирзинчул т1аьхьа, йо1 ялийначу к1антана, и йолчу ваханчу буса, йо1 г1ийла карийна. Цо цуьнга хаттар дина: «Хьо г1ийла х1унда ю? Хьо сох бала хилла йоьлхуш елахь, аса хьо ело юьгур ю хьайн бабин баьрчче», — аьлла.
Йо1а цуьнга аьлла: «Хьох бала хилла ца йоьлхура со, цхьана юьртахь дукха хенахь дуьйна суна т1е а хьийзина, суна иза а везаш, цунна со а езаш, цхьа к1ант вара сан. Аса сайн дагца ч1аг1о йинера сайн юкъах доллу доьхка цуьнга бен ца дастийта, цундела, и дагадеана г1елъеллера со».
К1анта цунна ч1аг1о йина: «Сайн нанас йинчу йишина санна, тешаме ву хьуна со, хьо и к1ант волчу д1а а юьгур ю аса», — аьлла.
«Суна хьарам хуьлда, цунна хьанал хуьлда хьо», — аьлла, йо1 шен говрана т1ехьа а хаийна, иза а эцна, к1ант вехачу шахьара а вахана, цуьнан к1ет1а йо1 охьа а йоссийна, к1ант ц1ехьа веана.
Яхана йо1 шена дукха везаш волу к1ант волчу чуяьлла. Шена езаш йолу йо1 маре яхар а хезна, г1ийла узам а беш, laш хилла к1ант, мерз-пондарх п1елг а бетташ. Яхана йо1 чуяьлча, сов ч1ог1а тамаша а бина, цу к1анта цуьнга хаттар дина:
— Хьо кхуза муха кхаьчна? — аьлла. Йо1а жоп делла:
— Иштта цхьана к1анте маре еллера со сан наха. И к1ант со йолчу чу вог1учу буса со г1ийла лаьтташ яйча, цо соьга хаттар дира: «Хьо г1ел х1унда елла», — аьлла. Т1аккха аса айса йина ч1аг1о цуьнга д1айийцира.
Цо соьга элира:
— Хьайн нанас вина ваша санна, со тешаме ву хьуна, суна хьарам хуьлда хьо, оцу ахьа вуьйцуш волчу к1антана хьанал хуьлда хьо, — аьлла, яла а йина, хьан кет1а со охьа а йоссийна, к1ант ц1а вахара, со хьан чу еара.
Цу тайппана шега дийцича, оцу к1анта шен карарчу мерз-пондаран лерг а тесна, цу йоь1ан юкъах доллу доьхка, шен куьг цунах ца хьакхадолуьйтуш, схьа а даьстина, ша а, цо а йина ч1аг1о бакъьярхьама, цу йо1е аьлла:
— Иштта шена хьо еззашехь, хьо суна ялаял, дика к1ант иза хилча, цул оьшуш к1ант со хилча, суна эхь ду. Хьо цунна юха д1а ца йигча, ер яц, — аьлла, йо1 а эцна, важа к1ант новкъа ваьлла.
Д1адоьдуш xlapa шиъ цхьана шахьара кхаьчча, йо1а к1анте аьлла:
— Xlapa ю-кха со маре еана шахьар. К1анта цуьнга аьлла:
— Хьуна хьо д1аяха хуур делахь, со ц1а гlyp вара, — аьлла. Хуур ду шена, йо1а а аьлла, к1ант ц1ехьа вирзина.
Ц1а йоьдуш йолчу йо1ана 1аьржачу буса веана, цхьа боьха зуламаш а, къолаш а деш, г1араваьлла хилла волу цхьа къу дуьхьалваьлла:
— Мича дала ели хьо суна, — аьлла.
Йо1а цунна д1адийцина, ша дуьххьара цхьана к1анте маре ялар а, ша цхьана к1антана цуьнга бен шен юкъахара доьхка ца дастийта йина ч1аг1о яра аьлча, нанас вина ваша санна, тешаме хилла, цу к1анта ша цунна д1а а йигина, д1аялар а. Шолг1ачу к1анта, иштта хьо шена ялаял, дика к1ант и хилча, цул оьшуш к1ант ша хилча, шена эхь ду, аьлла, ша а ялош, х1окху шахьара кхаччалц, схьа а веана, аьлла, дийцича, цу къуьно аьлла:
— Оцу шиннал вон к1ант со хилча, суна а ду эхь.
Тешаме ваша хилла, шен говрана т1ехьа а хаийна, йо1 ша дуьххьара яханчу к1ентан кет1а охьайоссийна цо.
Кхеташонна хууш волчу стага аьлла:
— Аша кхаа вашас воккха-воккхачо хьалха а дуьйцуш, суна дийца, цу йо1ана оццул тешаме хиллачу кхаа к1антах дика к1ант муьлханирг хилла. Т1аккха аса жоп лур ду шун хаттарна.
Воккхах волчу вашас аьлла:
— Оцу кхаа к1антах дика к1ант хета суна, дуьххьара, йо1 шена еза а езаш, дуккха а даьхний а дайина, ша ялийннашехь, вукху к1анта шена иза юхаялор юйла ца хуъушехь, и йо1 оцу к1антана д1айигинарг.
Цул жимах волчу вашас аьлла:
— Суна шолг1а к1ант дика хета, х1унда аьлча, берахь дуьйна схьа цу йо1ана ша т1ехьийзина воллушехь, и йо1 оцу к1антана цо юха д1айигарна.
Жимах волчу вашас аьлла:
— Оцу шимма къийсинарг-м шаьшшиннан яхь ю, оцу шиннал а дика к1ант хета суна кхоалг1а волу къу, х1унда аьлча, х1уъа дича а, эхь доцуш волчу цу къуьно, 1аьржачу буса нанас вина ваша санна, тешаме а хилла, йо1 д1айигина дела. Цундела къу дика к1ант хета суна.
Т1аккха кхеташонна хиъначу стага аьлла:
— Воккхах волу ши ваша, ашшимма шаьшшинан цхьацца жовх1ар д1аэца, жимах волу ваша, хьан жовх1ар хьан кара д1акхаьчна, х1унда аьлча, къуьнан гlo лецира ахь. Хьо къу хилар гучудаьккхи ахьа, — иза а аьлла, дов д1ахадийна цо.

* * *
Ша къу воцчу стага къуна гlo дийр дац.


Три жемчужины

I
В давние времена у одного человека было три сына. Перед смертью отец сказал им:
— Сыновья мои! Я умираю, в одном месте у меня зарыт сундук, ключ от него спрятан. Через пять или шесть дней после моей смерти откройте сундук все вместе и загляните в него.
Вскоре отец умер. Младший из братьев тайком от старших прокрался и открыл сундук. Заглянув внутрь, он увидел три драгоценные жемчужины. Он украл одну из них, запер сундук и положил ключ на прежнее место. Дней через пять или шесть старший брат сказал младшим:
— Теперь возьмите ключ, о котором говорил отец, и заглянем в сундук. Вскрыв сундук, они увидели в нем только две жемчужины. Старший брат
сказал:
— Здесь должно быть, лежало три жемчужины. Один из нас украл одну жемчужину, потому что отец наш был человеком умным, он мог положить только по одной жемчужине на каждого. Знал он, что мы не сумеем поделить между собой две жемчужины и можем поссориться. Поэтому я думаю, что в сундуке было три жемчужины.
Так или иначе, братья, не сумев поделить между собой две жемчужины и прослышав, что в одной стране живет мудрый человек, способный справедливо разрешить спор, отправились на поиски этого человека.

II
Прошли они достаточно пути, и старший брат сказал:
— По этой дороге шел верблюд, он отстал от хозяина. Средний брат согласился:
— Действительно шел верблюд и хромал на левую ногу. Самый младший сказал:
— Верно, по этой дороге прошел верблюд, о котором вы говорите, и у него не было правого глаза.
В пути им встретился хозяин верблюда. Старший брат спросил у него:
— Ты ищешь верблюда, которого потерял?
— Да, ищу, — ответил тот.
— Он у тебя хромал на левую заднюю ногу? — спросил средний брат. Хозяин подтвердил.
— Да, хромал. Младший спросил:
— Он был без правого глаза?
— Верно, — согласился хозяин. Тогда они сказали ему:
— Мы не видели твоего верблюда.
Но хозяин верблюда не поверил им, сказав:
— Вы встречали моего верблюда и должны мне его вернуть. Братья же возразили:
— Твоего верблюда мы в глаза не видели. Как же мы тебе его вернем? Стали они спорить, и братья сказали ему:
— Пойдем с нами, говорят, в одном селе живет умеющий разрешать споры человек. Мы сами идем туда по одному спорному делу. Если он окажет нам эту услугу и скажет, что мы забрали верблюда, то мы возместим тебе потерю.
Хозяин верблюда отправился вместе с ними.

III
Наконец пришли они туда. Умеющий рассудить человек спросил их:
— Что за дело привело вас ко мне?
— Мы трое братьев шли к тебе по своему делу. Человек этот повстречался нам в пути и обвинил нас в краже верблюда. Сперва разберись с его делом, а после мы расскажем тебе о своем.
Умеющий рассудить человек спросил у хозяина верблюда:
— По какому праву ты хочешь обязать этих людей вернуть тебе верблюда?
— Потеряв верблюда, я искал его. Повстречавшись с ними в пути, я не успел ничего спросить у них, старший брат сказал: «Ты не верблюда ищешь?». Средний брат сказал: «Он хромал на заднюю ногу?». Самый младший сказал: «Он был без правого глаза?». Так как моего верблюда они знают лучше меня, я думаю, что мой верблюд встретился им.
Тогда рассудительный человек спросил у трех братьев.
— Что скажете вы на это? Старший брат ответил:
— Я не видел его верблюда, но если хотите знать, как я догадался, что у него потерялся верблюд, то это было видно по тому, что верблюд не шел своей дорогой, а щипал траву в стороне от дороги. Так я понял, что он оказался без хозяина.
Второй брат сказал:
— Верблюда я и в глаза не видел, но я узнал, что он хромал на левую ногу, потому что я заметил следы лишь двух передних ног и одной задней ноги. Так я узнал, что хромал он на левую заднюю ногу.
Третий брат сказал:
— Верблюда этого я и в глаза не видел, но вот причина, по которой я узнал, что у него нет правого глаза: он щипал траву слева, значит, у него недоставало правого глаза.
Рассудительный человек сказал хозяину верблюда:
— Твоего верблюда они не крали, ищи своего верблюда в другом месте, эти люди просто сметливые, умные, поэтому и узнали все о твоем верблюде.
Хозяин верблюда ушел.

IV
После этого человек, который должен рассудить трех братьев, сказал им:
— Расскажите теперь о своем деле.
Старший брат рассказал о завещании отца и о том, что в сундуке они нашли только две жемчужины, о том, что каждый из них подозревает одного из двух в краже одной жемчужины. Выслушав это, рассудительный человек сказал им:
— Я расскажу вам один рассказ, после чего вы мне ответите на один вопрос, и только тогда я сумею разрешить ваш спор.
Вот что он рассказал им:
— Один юноша и одна девушка долгое время любили друг друга большой любовью. Несмотря на это, родные девушки выдали ее замуж за юношу из другой страны. После того, как закончилось свадьба и гулянье, жених, придя ночью к невесте, нашел ее грустной и спросил у нее:
— О чем ты так грустишь? Если я стал горем для тебя, то отведу тебя радоваться к твоей матери.
Девушка сказала ему:
— Ты не стал для меня горем, не потому я плачу. В одном селе живет юноша, которого я любила и который меня любит. Я дала себе слово, что никому кроме него не позволю развязать свой пояс, я вспомнила об этом и загрустила.
Юноша пообещал:
— Я буду верен тебе как брат, рожденный твоей матерью, и отведу тебя к тому юноше.
— Пусть для меня ты будешь грехом, а для него будешь честной, — сказал он, посадил девушку на лошадь позади себя, отвез ее туда, где жил юноша, ссадил у его дома и уехал.
Девушка вошла в дом своего возлюбленного. Узнав, что его любимая вышла замуж, юноша сидел и пел грустную песнь на дечиг-пондар1. Увидев девушку, он удивился и спросил у нее:
—Как ты здесь оказалась?
Девушка ответила:
— Мои родные выдали меня замуж. Когда, войдя ко мне, тот юноша увидел меня грустной, спросил: «Отчего ты грустна?». Тогда я рассказала о данном мною слове. Он сказал мне: «Я верен тебе как брат, рожденный твоей матерью, пусть будешь ты грехом для меня, но будь честной для него», — привез меня к тебе и уехал. Так я оказалась здесь.
Услышав это, юноша отложил дечиг-пондар, не дотрагиваясь до ее тела, развязал ей пояс, выполнив слово, данное ею и им, и сказал девушке:
— Коль он, так любя тебя, оказался таким благородным, то и я не должен быть хуже него. Я должен отвезти тебя к нему.
Взяв с собой девушку, тронулся в путь. Наконец они добрались до одного города, девушка сказала парню:
— Вот город, куда я вышла замуж. Парень сказал ей:
— Если сможешь дойти сама, я поехал бы домой.
Девушка сказала, что сможет, и юноша поехал назад. Возвращаясь домой темной ночью, девушка повстречалась с известным в том городе злодеем и вором, который сказал:
— Какой бог послал тебя мне?!
Девушка рассказала ему о своем замужестве, о своей клятве разрешить развязать пояс только своему возлюбленному, и о том, как поступил ее жених, когда она рассказала ему об этом, и о том, как поступил второй парень, когда жених привез к нему домой.
Тогда вор сказал:
— Позор мне, если я окажусь хуже этих двух джигитов.
Став для нее верным братом, посадив на лошадь позади себя, он отвез ее во двор юноши, за которого ее выдали замуж. Рассудительный человек сказал:
— Вы, три брата, ответьте мне каждый по старшинству, кто лучший из этих трех мужчин, оказавшихся столь верными ей. Тогда и я отвечу на ваш вопрос.
Старший сказал:
— Мне кажется лучшим тот, который, любя ее, женился, потратил много скота, но вернул ее другому, хотя и не знал, женится тот на ней или нет. Средний сказал:
— Мне кажется лучшим второй, потому что, любя ее с детства, он все же вернул ее мужу.
Самый младший сказал:
— Эти двое-то оспаривали каждый свое достоинство, мне же кажется лучшим третий, вор, потому что ему-то нечего было терять, он мог сделать что угодно, и все же он темной ночью стал ей преданным братом и отвел к мужу. Поэтому лучшим из них мне кажется вор.
Тогда человек, взявшийся рассудить их, сказал:
— Старшие братья, заберите себе по одной жемчужине, ты же младший, уже завладел своей, потому и поддержал ты вора. Ты обнаружил, что ты вор.

***
Так разрешил спор этот мудрый человек.




1 дечиг-пондар - музыкальный трехструнный инструмент.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 30.07.2006, 04:50   #2
 
Аватар для Tanais
Алхаст а, Маьлха-Аьзни а
Bopxl к1ант а волуш, дехаш Iaш хилла цхьа дай, наний. Шайн юьртахошна юккъехь г1ийла хилла ворх1 к1ентан да, воккха стаг. Шешан юьртарчу нийсархошна юккъе пхьоьхана ваьлча, куьйга корта а лоций, г1ийла ойла еш, laш хилла воккха стаг.
Цхьана сарахь пхьоьхана а вахана, г1елвелла, куьйга корта а лаьцна, ойлане ваьлла 1ачу шен дех б1аьрг кхетта суьйранна самукъадаккха араваьллачу ворх1 вешех воккхах волчу вешин — Алхастан.
Да ойлане ваьлла, г1ийла гича, кхайкхина иза юьстах а ваьккхина, к1анта хаьттина:
— Ва дада, хьо санна болчу баккхийчу нахана юккъехь ма г1ийла го суна хьо, ахьа стенан ойла йо? Х1ун цатам бу хьуна? Дийцахьа соьга! — аьлла.
Дас жоп делла шен к1антана:
— Сан хьоме к1ант, Алхаст! Оылучу хГуманна еш ойла яц сан, дан дезачунна г1елвелла а ца 1а со. Со а, шун нана а, далале, шу ворх1е а во1ана зударий балор бара, бохуш, ойла йора аса-м. Цхьана элан ворх1 йо1 ю боху, и ворх1 йиша шу ворх1анна, муха ялор яра-теша, бохуш, цунна г1айг1ане ву со. Кхин бала бацара сан дагана.
Дас цу кеппара шега къамел дича, цуьнца эхь-бехк а лаьцна, цуьнга х1умма а ца олуш, д1авахна воккхах волу к1ант.
Кхайкхина, шел жимах волу ялх ваша схьа а валийна, Алхаста цаьрга аьлла:
— Вайн дада, вай бахьана долуш, ша санна болчу баккхийчу нахана юккъехь г1ийла ву. Вай ворх1е а во1ана элан ворх1 йо1, муха ялор яра-техьа, бохуш, г1айг1ане воьжна ву иза. Дадин лаам кхочушба, вайна ворх1анне а элан ворх1 йо1, ворх1 йиша, яло ваха воллу со. Аша ц1ахь ледарло ма елаш.
Ла а доьг1на, жимах волчу вашас жоп делла вешина:
— Хьо массарал воккха ву, хьо ц1ахь а 1ийна, тхо ялх ваша вахча, мегар дацара цига?
Алхаст реза а хилла, жимах волу ялх ваша вахар, сацийна цара, элан ворх1 йо1 яло.
Вежарий новкъа бовла кечлуш, Алхаста аьлла цаьрга:
— Аша со ц1ахь-м вуьту, шу ледара хиларна, кхоьру со. Шу д1адоьлхучу новкъа цхьа ц1а ду, цу ц1енна т1е кхоччушехь, дог1а дог1ур ду шуна. Юхадог1уш а, изза ц1а долчу шу ма кхеччинехь, дог1а дог1ур ду. Д1адоьлхуш я юхадог1уш, цкъа бен оцу ц1а чу даха мегар дац шуна. Нагахь шозза ц1а чу шу долхахь,бохам хир бу.
— Дика ду, — аьлла, новкъа ваьлла ялх ваша. Алхаста ма аллара, новкъахь ц1а долчу х1орш кхочуш, ч1ог1а дог1а тоьхна, т1адийна вежарий. Ялх вешин барт хилла, эла волчу д1акхачале, дакъа а лур вай, ц1а чу даха деза вай, аьлла. Бахана чу боьвлча, чохь цхьа а адам а доцуш, лерина кечдина лаьттачу юучу х1уманан шуьнна т1екхаьчна вежарий. Дика х1ума йиина буза а буьзна, шайна т1ера бедарш д1а а яьхна, якъа а йина, садаьЬша ма боьвллинехь, чуьра ара а боьвлла, д1абахана х1орш.
Эла волчу д1акхаьчча, шайн воккхах волчу вашас Алхаста ма хьеххара, шаьш ворх1 вешина хьан ворх1 йо1 еха дахкийтина тхо, аьлла, захало д1ахьедина ялх вашас. Шена т1едеанчу захалонна реза а хилла, лерина шун а х1оттийна, даош, малош кхаьбна, шен ворх1 йо1 а елла, новкъа баьхна эло вежарий.
Хазахеташ, баккхийбеш, нускалш а эцна, ц1ехьа бог1уш, тохарлера ц1а долчу х1орш кхоччушехь, хьалхачул а ч1ог1а дог1а тоьхна.
— Цкъа бен кху ц1а чу ма гlo аьллера вайн воккхах волчу вашас, Алхаста, — жимах волчу вашас боххушехь, — вай д1адоьлхуш цахилларг, юхадог1уш а, х1ун хир дара вайна, — аьлла, шайн мехкарий а эцна, оцу ц1а чу бахана вежарий.
Хьалха сана, чохь адам а доцуш, шортта даа оьшу х1ума а долуш, х1оттийна шун карийна кхарна. Шуьнара пхьор а диъна, т1ера т1адийна бедарш якъа а йина, xlopш арабовлуш, хьожа юккъехь цхьа б1аьрг а болуш, цхьа инзаре адам дуьхьалдаьлла кхарна.
— Алхастана шаьш юьгу йо1 буха а йитий, д1аяхийта, — аьлла, йоккхах йолу йо1 схьаяьккхина. — Алхаст ша ваийта шен нускал д1адига, — аьлла, д1ахьовсийна цо xlopш.
Вежаршна т1аккха-м дагадеана, Алхаста шайга аьлларг. Кхин дан х1ума а ца хилла, цуьнан нускал буха а дитина, ц1а вахана ялх ваша, шайн ялх нускал а эцна.
Баьхкина вежарий ц1а ма кхеччинехь, Алхаста аьлла цаьрга:
— Хаьара суна аша со ца вахча, xlapa дийр дуйла. Лерина шен т1ехуу сира дин а кечбина, бухабуьсучаьрга:
— Шарахь со ц1а цаварах, ловзар ма делаш. Шарал т1ех со валахь, сох дог а диллий, шайн ловзар дан мегар ду шуна, — аьлла, новкъа ваьлла Алхаст.
Воьдуш, тохарлера ц1а долчу махка д1акхаьчна к1ант. Говрана шед а тоьхна, вахана ц1ийнан наь1аре х1оьттина xlapa. Салам-маршалла хаьттина, Алхастана дуьхьалваьлла хьожа юккъехь цхьа б1аьрг бен боцу стаг.
Алхастах шен б1аьрг ма кхийтти цо аьлла:
— Схьавола, Алхаст, сан белш т1е вала.
Алхаст говрара охьа а воьссина, цуьнан белш т1е ваьлла. Б1аьрган нег1ар тухучу сохьтана вадийна, цхьана гена махка ваьккхина цо Алхаст. Цигахь Алхасте хьожа юккъехь цхьа б1аьрг болчо хаьттина:
— Д1ахьажал, Алхаст, д1ора нур лепа малх гой хьуна? Иза йо1 ю. Цуьнан ц1е Маьлха-Аьзни ю хьуна. Иза а яьккхина, вала лаьа хьуна я, х1окху сан белш т1ера охьа а кхетта, вала лаьа хьуна? — аьлла.
— Маьлха-Аьзни а йоккхуш, вала лаьа суна, — аьлла, жоп делла Алхаста. Б1аьрган нег1ар тухучу сохьтана, шаьш хьалха хиллачу метте а валийна,
Алхаст белш т1ера охьа а виллина:
— Хьо Маьлха-Аьзни а ялош ваг1ахь, xlapa хьайн нускал, элан йо1, д1аюьгур ю ахьа, — аьлла, д1ахецна хьожа юккъехь цхьа б1аьрг болчо.
Нускале, ша юхаверззалц, кхузахь 1е а аьлла, новкъа ваьлла д1авахана Алхаст, Маьлха-Аьзни лаха а, ял о а дагахь.
Новкъа д1аоьхуш, дуккха а халонаш 1иттаелла кхунна т1е.
Цхьана юьртана гергакхочуш, арахь, ардашна т1ехь йолу чанан раьг1наш, ц1е а яьлла, йогуш гина Алхастана.
— Ма кхоам бу-кх оцу ц1аро дагочу чан, — аьлла, раьг1нашна т1е а вахана, ц1е яйа воьлла xlapa. Чан porlax бенаш а дина, 1а даккха чудирзина к1айн дехкий а хилла, ц1аро меттиг йохийна, доьхний, даьржиний, «ц1ур-ц1ур» бохуш, хьаьлхина лелаш. Раьг1нех ц1е д1а а яйина, Алхаст д1аволавелча, цунна дуьхьал а баьлла, к1айчу дехкийн б1онан тхьамда болчу дакхано:
— Къонах, чан раьг1наш йогучуьра хьалха яхарца, тхо а, тхан к1орнеш а ехи ахьа, ц1аро ягийна, х1аллакьечуьра хьалха. Оха массара а доккха баркалла боху хьуна. Дуьненахь хан йоккхуш лелаш, тхоьгара гlo оьшуш меттиг а йог1ур ю хьуна. Хьайна гlo эшна меттиг хилча, xlapa сан мекхан мерзаш дагор ахьа, сайн б1о а балош, хьуна орцах кхочур бу со, — аьлла, шен мекхах баьккхина кхо мерз Белла цо.
Алхаст, шен дагахь, дехкашкара х1ун гlo хир дара суна, бохуш, вела а воьлуш, д1авахана.
Кхаа-беа баттахь некъ бинчул т1аьхьа, Маьлха-Аьзни ехачу махка кхаьчна Алхаст.
Ма воьдду, шен махке хьоьжуш лелачу Маьлха-Аьзнин дена т1екхаьчна к1ант.

«Т1ема лела олхазар а ца дог1учу,
Лаытахула лела экха а ца кхочучу,
Х1окху сан махка ван ваьхьнарг
Х1ун адам ду, х1ун экха ду?» —
аьлла, хаьттина Маьлх-Аьзнин дас.
— Къечу, мискачу дех схьаваьлла к1ант, Алхаст, ву хьан махка веънарг, — аьлла кхо.
— Сихха, хьо кхуза варан бахьана дийца суна, — аьлла мехкан дас.
— Х1ай оьзда воккха стаг, мехкан да, хьо воцчуьнга, кхечу стаге, сайн бала а, айса беана некъ а бийца пурба лахьара ахьа суна, хьох эхь-бехк хетара суна, — аьлла Алхаста.
— Со воцург кху мехкан да а вац, со воцург ахьа беана некъ а, хьан бала а бийца стаг а вац. Со воцчуьнан, хьан г1уллакхана дала жоп а хир дац, — аьлла Маьлха-Аьзнин дас.
Алхаста ша беана некъ а, арадаьккхина г1уллакх а д1адийцина йоь1ан дега.
— Делахь соьца схьавола, — аьлла, Алхаст а эцна, ц1ехьа вахана Маьлха-Аьзнин да.
Эвла йистехь йина цхьа гlaп хилла. Оцу г1опал чоьхьа ваьлча, хьокхашна т1е доьхкина гуш дуккха а адамийн кортош хилла. Маьлха-Аьзнин дас Алхасте дийцина:
— Д1ахьажал, жима къонах, хьуьлла хьокхашна т1ера кортош гой хьуна? Хьо санна, сан йо1, Маьлха-Аьзни езаш цхьацца хьуьнарш къоьвсина. Маьлха-Аьзни а ца яккхаелла, эшам хилча, даьхна нехан кортош ду хьуна уьш. Хьан хазаллех кхоам а хета, корта баккха хьох къа а хета суна. Хьо схьавеъначу новкъа валий, д1аг1о диканиг!
— Сайн коьртах жоп айса лур дара аса. Суна а цхьа хьуьнар къовсар т1едиллахьара ахьа. Соьга иза кхочуш ца далахь, корта а боккхур ахьа, — аьлла Алхаста.
— Делахь дика ду. Т1едиллина г1уллакх хьоьга кхочуш ца далахь, хьан хаза корта вай д1ора бесачу хьокханна т1е буллур бу хьуна, вало суна т1аьххье, — аьлла, Алхаст а эцна, д1авахана йоь1ан да.
Малх д1а а буьзна, садайначу хенахь вахана, шайн кертарчу божлин не1 д1а а йиллина, чуваьлла Маьлха-Аьзнин да, хьешаца цхьаьна. Д1ахьаьжча, божлин тховх хьала а кхетта, вовшахъийна, дуккха а к1ай, муккхий, борцций хилла.
Алхасте йоь1ан дас аьлла:
— Вовшах а ийна, лаьтта xlapa ялта гой хьуна? Кхана 1уьйранна, малх схьакхетале, к1а а, мукх а, борц a xlop, ша-ша къастош, галеш чу ахьа дохкахь, сан йо1 Маьлха-Аьзни хьан ю. Ахьа сахилале иза ца дой, нагахь санна к1ана я мукхана, я борцана юкъахь цхьа буьртиг а кхин ялта дуьтий, хьан горга корта схьа а баьккхина, оцу хьокхан т1е буллур бу аса.
Алхаста божли чохь а витина, не1арна зайл а боьллина, д1авахана йоь1ан да.
— Оццул долу ялта хаьржина, д1ай-схьай къастор, кхочуш далур доцуш, хала г1уллакх ду. Амма соьга иза кхочуш ца далахь, xlapa сан горга корта белшах а къаьстар бу-кх, — бохуш, ч1ог1а г1айг1ане воьжна, куьйга корта а лаьцна, божли чохь вовшахъийна лаьттачу ялти т1е охьахиъна 1аш хилла Алхаст. Цу кеппара ялтийн (к1ен а, мукхан а, борцан а) буьртигаш д1ай-схьай хоьржуш xlapa 1аш, буьйса юккъе а яхана.
Ойла еш 1ачу Алхастана, ц1еххьана дагадеъна, тохара xlapa ваша а ца вешаш, дехкийн тхьамдано делла шен кисана доьхкина цуьнан мекхан мерзаш. Кхо кисана ма 1иттара, лаьтташ хилла уьш.
— Х1умма а хир дарий-техьа кхунах, — аьлла, хьалаиккхинчу Алхаста чехкка дехкан мекхийн мерзаш дагийна.
Мерзаш даьгна довлале, уггар хьалха Алхасте мерзаш делла тхьамда-дахка а болуш, беана схьакхаьчна к1айчу дехкийн б1о.
— Шайгара х1ун rlo ийши хьуна, хьоме Алхаст? — аьлла, т1анкьаьлла божал дуьзина, д1ах1иттина дехкий.
Алхаста, Маьлха-Аьзнин дас т1едилларца, кхочушда т1елаьцна, ша холчух1оьттина г1уллакх д1адийцина:
— Кхана 1уьйранна са а хилла, малх кхетале хьалха, xlapa шуна гуш долу Ялта, к1а — ша-ша, мукх — ша-ша, борц — ша-ша доккхуш, къастийна со валахь, сан хьуьнар а тоьлла, махкахь а г1араяьлла, хазалла юьйцу Маьлха-Аьзни йоккху аса. Нагахь санна соьга иза кхочуш ца далахь, ялташлахь цхьана тайпанарчу ялтийн буьртиг, вукху тайпанарчу ялтийна юкъахь бисахь а, д1а ца къастош, Маьлха-Аьзнин дас сан корта т1ера схьа а баьккхина, шен кертан хьокхан т1е буллу. Цу балхана холчух1оьттина со, х1ун дийр ду ца хууш. И г1уллакх кхочуш далахь, аша суна дан цул доккха г1уллакх а дац кху малх кхетачу дуьненахь.
— Иза-м х1умма а хала г1уллакх дац, ахьа ц1аро х1аллакдечуьра тхо хьалхадахарца дуьстича. Генна новкъа даьхкина мацделла ду тхо. Цкъа хьалха тхаьшна даа а диъна, ка тухур ду оха ялтех, — аьлла, шаьш дуззалц, вовшахъийна доллушехь, ялта а диъна, т1аккха дехкийн тхьамдано буьйр дарца, дерриге а ялта, к1ай, муккхий, борцций, ша-ша къастийна, охьадиллина к1айчу дехкаша.
Цара шена динчу г1уллакхана доккха баркалла а аьлла, уьш новкъа а даьхна, д1а а хьовсийна, д1авоьллачу Алхаста к1а ша, мукх ша, борц ша къастош, галеш чу доьхкина ялта.
И болх кхочуш а бина, шен хьуьнар толарна воккха а веш, галешна т1е охьахиъна к1ант.
Са а Хилла, малх гучуболлушехь, шен жимах йолу йо1 яийтина Маьлха-Аьзнин дас:
— Хьада, божли чохь верг, ялта вовшах къасто г1иртина, г1ел а велла, наб кхетта 1аш хир ву, сама а ваккхий, схьавалаве иза, — аьлла.
Мехкан ден йо1, божлина арахьахула боьллина зайл д1а а баьккхина, чуяьлча, к1ант гоьл т1е ког а баьккхина, багахь беш узам а болуш, галешна т1е хиина 1аш карийна.
Цецъяьлла, д1ахьаьжжинчохь йисна Маьлха-Аьзнин йиша. Кхин йист ца хуьлуш, чехкка ара а яьлла, божлина ч1огг1а зайл а боьллина, хьаьдда яхана шен дега аьлла йо1а:
— Дада, ахьа божли чу воьллина хьаша-м дер ву, ялта ша-ша къаста а дина, галешна чу а доьхкина, парг1ат а ваьлла, гоьл т1е ког а баьккхина, багахь узам а беш, хиина laш.
— Дера иштта атта вешан Маьлха-Аьзни цуьнга яккхийта йиш-м яц хьуна вайн. Хьада юха а г1ой, цунна ца гойтуш, къайлах, к1енан гали чуьра эций, буьртигаш мекхан а, берцан а галешна чу тасий, уьш вовшахъэде, — аьлла, юхахьажийна дас шен жимах йолу йо1.
Божлин зайл д1а а баьккхина, меллаша чуяьлла йо1. Иза юха а еъча, цо лелочух шекваьлла Алхаст.
— Ц1ена къастиний-техьа ахьа х1орц вовшах, хьажий со, — аьлла, галийн бертигаш а яьстина, къайлах, к1антана ца гойту кеп а х1оттийна, к1ен гали чуьра буьртигаш схьа а эцна, мукхан, борцан галешна т1е доьхкина йо1а. Цунах шекволчу Алхаста, къайлах иза ларъеш хилла. Йоь1ан ямартло гучу а яьлла, хьалаиккхина вахана мехкан ден йо1ана ластийна, д1азъаьлла, т1ара тоьхна, цуьнан батт аг1оръяьккхина к1анта.
Мохь аьлла, елха а йоьлхуш, хьаьдда яханчу йо1а шен дега д1ааьлла,ялташ вовшахъэдеш ша йоллуш, хьешо т1ара тоьхна, батт аг1оръяьккхи шен, аьлла.
Т1аккха вахана божли чу а ваьлла, галийн бертигаш д1а а яьстина, царна чу хьаьжча, йо1а буьртигаш т1етесна бехдина ши гали доцчу, массо а галеш чуьра ялта лаыта охьахецча, х1оранна чохь а к1ай, муккхий, борцций ша-ша доккхуш, ц1ена кьастийна, хаьржина карийна мехкан дена. Цунах инзарваьлла, тамаш а бина, мехкарийн дас аьлла:
— Мехкан воцу жима хьаша, Алхаст, вайшиннан къовсамехь хьуьнар туьйли хьан. Сан хьоме йо1 Маьлха-Аьзни яьккхи ахьа. Дехар ду сан хьоьга, бухаюьсучу иоь1ан айхьа гамйина батт нисъяр.
— Дера гамйийр яцара, цо ямартло ца лелийнехьара-м, — аьлла, т1евахана, вукху aгlop т1ара а тоьхна, жимчу йоь1ан батт хьалха ша ма хиллара нисйина Алхаста.
Мехкан дас шен йо1, Маьлха-Аьзни, а елла, дан деза совг1ат йо1ана а дина, новкъа дала кечделла Алхасттий, Маьлха-Аьзний. Алхастан хазаллех йоккхаеш хилла йо1.
Юьртах а даьлла, шаьш д1адоьлхуш, Маьлха-Аьзнис аьлла:
— Алхаст, вайша иштта атта д1адохуьйтур дац. Шен ворх1 ваша ву лела, талла вахана. Д1адоьдуш, вайша царна гур ду. Новкъарло йийр ю цара вайшинна. Хьох кхокха хила беза, сох куьйра хир ду, — иза а аьлла, шен карахь йолчу ларчана юккъера схьаэцна к1айн, 1аьржа, ши аьлха, вовшах хьакхийна йо1а.
Алхастах кхокха а, Маьлха-Аьзнех куьйра а хилла, т1ема даьлла, стигалхула д1адоьдуш хилла xlapa шиъ.
Лела вахана ворх1 ваша хилла ц1а вог1уш. Царна, х1оранна а, адаман мотт хаарал сов, кхечу садолчу х1уманийн меттанаш а хууш хилла: акхаройн а, олхазарийн а, хьайбанийн а, кхидолчу дийнатийн а.
Хьалха вог1учу, акхаройн мотт хууш волчу вашас, олхазарийн мотт хуучу веше аьлла:
— Д1ахьажал, ваша, хьуьлла лакхахула доьлху олхазарш ма хаза ду, д1а ма дахийтий вай уьш?
Олхазарийн мотт хуъчу вашас, д1а а хьаьжна, аьлла:
— Д1адахийта деза уьш. Хьалха боьду кхокха вайн нуц ву. Цунна т1аьхьа доьду куьйра, вайн йиша Маьлха-Аьзни ю. Баккхийбеш, хазахеташ д1абоьлху уьш.
Царна бохам ца беш ворх1 ваша шайн ц1а вахана.
Маьлха-Аьзни а, Алхаст а, некъ марша а баьлла, д1адахана.
Д1аоьхуш, хьожа т1ехь цхьа б1аьрг болу стаг волчу кхаьчна ши накъост.
XIapa Йо1-к1ант, дог1у ма гиннехь, кхарна дуьхьал ваьллачу цхьа б1аьрг болчу стага аьлла:
— Алхаст, суна хьо вуьйцу хезна, дуккха а хан яра. Хьан хазаллех кхоам хетара суна. XIapa ворх1 йишин йиша хиларал совнаха, ахьа яло Маьлха-Аьзни а, хьоьгахь там хеташ, вахийтира аса хьо иза яло. Х1инца хьайн ши ну скал а эций, д1аг1о, барт цхьаъ хуьлда шун, — аьлла, Алхаста шен шина зудчуьнца ц1а хьажийна цхьа б1аьрг болчо.
Алхаст ц1ера араваьлла шо кхоччуш, шен ши нускал а далош, ц1а кхаьчна. Т1аккха кхаа дийнахь, кхаа бусий доккха ловзар а дина, боккхачу безамца, бертахь баха хоьвшина вежарий, церан зударий, дай-наний.
Цу т1ехь туьйра чекхдолу, 1алдий-булдий царна, кай-бож вайна!


Алхаст и Малх-Азни

У одного старика было семеро сыновей. Среди аульчан старик всегда был молчалив и задумчив. Обычно он сидел со своими сверстниками-стариками, обхватив голову руками.
Как-то старший из его сыновей, Алхаст, вышел на улицу и увидел среди других стариков своего пригорюнившегося отца. Он отозвал его в сторону и говорит:
— Дада, среди твоих сверстников я вижу тебя всегда опечаленным. О чем ты думаешь? Какое несчастье тебя постигло? Скажи мне, что с тобой?
— Мой любимый сын Алхаст! Не нужда какая-нибудь заставляет меня задумываться, а то, что я должен сделать в ближайшее время. Пока я и твоя мать живы, мне хотелось бы женить вас, моих сыновей. Говорят, у одного князя есть семь дочерей. Как бы вас женить на них, вот о чем я всегда думаю, — ответил отец.
Сын постеснялся после таких слов говорить с отцом и пошел домой. Алхаст позвал к себе младших братьев и сказал им:
— Из-за нас дада всегда сидит унылый среди таких же стариков, как и он сам. Он думает о том, как бы женить нас на семи дочерях одного князя. Чтобы исполнить желание дады, я пойду сватать нам этих девушек. А вы оставайтесь дома и следите за хозяйством.
Выслушав старшего брата, самый младший сказал:
— Ты старше всех нас. Нельзя ли сделать так, чтобы ты остался дома, а нам пойти и сосватать дочерей князя?
Алхаст согласился, и они решили, что сватать дочерей князя поедут шестеро младших братьев.
Когда братья собрались в путь, Алхаст сказал:
— Вы оставляете меня дома, но боюсь, что с вами случится какая-нибудь беда. По дороге к князю стоит дом. Когда вы будете проходить мимо него, хлынет дождь. На обратном пути, как только вы поравняетесь с этим домом, опять хлынет дождь. Нельзя входить в этот дом, чтобы укрыться от дождя, дважды. Войдите только один раз: или на обратном пути или на пути к князю. Если вы оба раза войдете в дом, с вами случится беда.
— Хорошо, — сказали братья и поехали к князю. Только братья поравнялись с этим домом, хлынул дождь и насквозь промочил их. Братья решили высушить одежду, прежде чем они приедут к князю. Они зашли в дом. В одной комнате они нашли накрытый стол, но хозяина дома не было. Братья пообедали, высушили одежду, отдохнули и тронулись в путь.
Братья прибыли к князю и, как научил их старший брат, сказали, что хотят посватать его семерых дочерей. Князь дал согласие, угостил дорогих гостей разными блюдами и дорогими винами, выдал за них семерых дочерей и проводил в обратный путь.
Счастливые братья возвращались домой. На обратном пути, как только они поравнялись с домом, о котором говорил им старший брат, пуще прежнего хлынул дождь. Хотя самый младший из шестерых братьев и напомнил им о том, что старший брат разрешил им входить в этот дом только один раз, братья сказали:
— Ничего не будет, — и вошли в дом.
Как и в первый раз, братья застали в комнате накрытый стол, но хозяина не было дома. Они пообедали, высушили свою одежду и только хотели выйти из дома, вошел одноглазый нарт.
— Оставьте у меня девушку, которую вы везете Алхасту, а остальные — убирайтесь! — сказал одноглазый нарт и отобрал невесту Алхаста.
Тогда-то и пожалели они, что не послушали совета старшего брата. Делать нечего, отправились братья домой с шестью невестами. Шестеро братьев приехали домой и рассказали обо всем, что с ними случилось.
Снарядился Алхаст в путь и сказал:
— Если я не вернусь домой через год, можете устроить свадьбу. Но до этого не играйте свадьбу.
И Алхаст отправился к одноглазому. Он приехал туда, где одноглазый отобрал у братьев его невесту. Алхаст огрел коня плетью и подъехал к дверям дома.
Одноглазый нарт вышел из дома, поздоровался с Алхастом и сказал:
— Иди-ка сюда, Алхаст, и залезай на мои плечи.
Алхаст спешился и залез на плечи одноглазого. Не успел он и глазом моргнуть, как одноглазый принес его в чужой край. Там одноглазый спросил Алхаста:
— Посмотри вон туда. Видишь, там льется какой-то свет? Этот свет исходит от девушки. Ее зовут Малх-Азни. Хочешь добыть ее или умереть, упав с моих плеч?
— Хочу добыть девушку Малх-Азни, — сказал юноша. Не успел Алхаст глазом моргнуть, как одноглазый доставил его к своему дому и сказал:
— Если ты добудешь Малх-Азни и приведешь ее ко мне, тогда сможешь забрать свою невесту.
После этого одноглазый отпустил Алхаста. Алхаст сказал невесте, что она должна жить у одноглазого до его возвращения, и поехал добывать Малх-Азни. По пути к Малх-Азни возле одного села он заметил горящую копну.
— Жаль такую солому, —сказал Алхаст и принялся тушить огонь. Мыши, укрывавшиеся в норках под копной, бегали туда-сюда. Алхаст потушил огонь и хотел продолжить свой путь. Тут одна белая мышь преградила ему дорогу и сказала:
— Кант, ты потушил огонь и спас наших жен и детей. Мы все благодарны тебе. Когда тебе понадобится наша помощь, сожги этот волос. Белая мышь вырвала из своих усов волос, подала его Алхасту и добавила:
— Я вместе со своей армией мышей буду возле тебя. Алхаст подумал:
— Ну какую помощь мне могут оказать мыши? — и отправился дальше.
Через три месяца после случая с мышами Алхаст вступил на земли Малх-Азни. Он сразу встретил отца Малх-Азни, объезжавшего свои владения, который спросил:

«Кто это пришел в мой край?
Кто это, человек или зверь?
В край, куда птицы не залетают,
В край, куда звери не приходят».
— Сын бедного человека пришел в твой край, — ответил Алхаст.
— Отвечай скорее, зачем явился сюда? — спросил отец Малх-Азни.
— Мне неудобно отвечать на твой вопрос. Разреши, старик, ответить кому-нибудь другому, —сказал Алхаст.
— В моем крае нет другого человека, которому ты мог бы рассказать, зачем явился. Здесь нет другого властелина, кроме меня. Только я могу ответить на твои вопросы, — сказал отец Малх-Азни.
Тогда Алхаст рассказал, зачем он приехал.
— Если так, следуй за мной, — сказал отец Малх-Азни и повел его к себе. Вокруг села была высокая изгородь, а на кольях торчали головы людей.
Отец Малх-Азни сказал:
— Смотри туда. Видишь, на кольях торчат головы? Это головы тех, кто как и ты, на разных состязаниях хотел добиться руки моей дочери Малх-Азни. Мне жаль твоей красоты и жаль лишать тебя головы. Лучше возвращайся к себе тем же путем, каким явился сюда.
— За свою голову, старец, я отвечу сам. Разреши и мне состязаться. Если я проиграю, отрубишь и мне голову.
— Ладно, не сумеешь выполнить мое поручение, твоя голова очутится вон на том колу. Иди за мной, — и отец Малх-Азни повел Алхаста к амбару и открыл двери. Амбар до потолка был завален пшеницей, ячменем и просом.
Отец Малх-Азни сказал Алхасту:
— Видишь перемешанное зерно? Если до зари ты наполнишь пшеницей одни мешки, ячменем —другие, просом — третьи, моя дочь Малх-Азни будет твоей. Если не сумеешь до зари разобрать зерно, хоть одно зернышко пшеницы, ячменя или проса окажется не в своем мешке, твоя круглая голова будет на колу. Он закрыл Алхаста на засов и ушел.
— Непосильная задача — разобрать столько зерна. Но если я не сумею этого сделать, то моя круглая голова окажется на колу, — думал Алхаст.
Раскладывая зерна пшеницы, ячменя и проса в отдельные кучки, Алхаст просидел до полуночи. Вдруг он вспомнил про волос белой мыши.
— Может быть, из этого что-нибудь получится, — подумал он и сжег волос. Не успел волос полностью догореть, как амбар наводнила целая армия
мышей во главе с белой мышью.
— Какую службу мы сможем тебе сослужить? — спросили мыши у Алхаста. Алхаст рассказал о случившемся:
— До зари я должен разобрать это зерно: пшеницу собрать в одну кучу, ячмень — в другую, просо — в третью. За это я получу красавицу Малх-Азни. Если не сумею этого сделать, моя голова будет посажена на кол.
— Это нетрудное дело по сравнению с тем, что ты сделал для нас. Проделав долгий путь, мы проголодались. Сначала мы поедим из этой кучи, а потом возьмемся за работу, — сказали мыши.
Они досыта наелись зерна и по команде белой мыши отобрали пшеницу в одну кучу, ячмень — в другую, просо — в третью.
Алхаст поблагодарил мышей, отпустил их домой и принялся наполнять мешки. Закончив работу, Алхаст, радуясь, сел на мешки.
На заре отец послал в амбар свою младшую дочь:
— Иди разбуди этого канта и приведи его ко мне. Наверно, он, пытаясь разобрать зерно, устал и уснул.
Дочь открыла дверь амбара и заглянула внутрь. Она увидела,что Алхаст сидит на мешках и распевает песни. Дочь так и ахнула от удивления. Не сказав Алхасту ничего, она быстро выскочила из амбара, захлопнула дверь и закрыла снаружи засов. Прибежав к отцу, она сказала:
— Дада, кант, которого ты оставил в амбаре, разобрал зерно, наполнил мешки и сидит на них, распевая песни.
— Так легко выдать за него нашу Малх-Азни мы не можем. Иди, незаметно возьми пшеницы и перемешай с ячменем и просом.
Дочь снова открыла двери амбара и вошла. Когда она явилась второй раз, Алхаст заподозрил недоброе и стал за ней наблюдать.
— Чисто ли ты разобрал зерно? — сказала дочь. — Дай-ка я проверю.
Она развязала мешки, потихоньку от Алхаста взяла зерна пшеницы и смешала с зернами ячменя и проса. Увидев, что она сделала, он вскочил на ноги, подбежал к ней и сильно ударил ее по лицу. Лицо девушки искривилось от удара. Она вскрикнула. Со слезами побежала она к отцу, рассказала, что кант ударил ее и искривил ей лицо.
Отец Малх-Азни побежал в амбар. Он развязал мешки, высыпал зерно на пол и увидел, что зерно разобрано, как он требовал. Только в двух мешках, куда дочь бросила пшеницу, зерно было перемешано. Отец Малх-Азни сказал:
— Алхаст, ты победил в состязании и выиграл мою дочь Малх-Азни. Я прошу тебя только об одном: вылечи лицо моей младшей дочери.
— Я бы не искривил ей лицо, если бы она поступила со мной честно, — сказал Алхаст, ударил девушку по другой щеке, и лицо ее стало прежним.
Отец подарил Малх-Азни много подарков и проводил Алхаста и свою дочь. Когда они вышли из села, Малх-Азни сказала ему:
— Алхаст, нас так легко не отпустят мои родители и братья. Мои семеро братьев где-то здесь охотятся. В дороге они заметят нас и помешают нам уехать. Ты должен стать голубем, а я — коршуном.
Сказав это, Малх-Азни достала из своих вещей белое и черное кресала и потерла их друг о друга. Тотчас Алхаст превратился в голубя, а Малх-Азни в коршуна. Они полетели.
Как раз в это время возвращались с охоты ее семеро братьев. Они кроме человеческого языка знали еще языки всех живых существ. Один из братьев сказал тому, кто знал язык птиц:
— Посмотри, брат, как красиво летят вон тот коршун и голубь! Давай подстрелим их!
Брат, владевший языком птиц, посмотрел на летящих и сказал:
— Нужно пропустить их: летящий впереди голубь — наш зять, а коршун, летящий за ним, — наша сестра. Они летят и радуются друг другу. Братья не тронули их и пошли своим путем. Малх-Азни и Алхаст полетели дальше. Так они долетели до дома одноглазого. Заметив их, одноглазый вышел им навстречу.
— Алхаст, я давно слышал о тебе как о смелом и красивом канте. Мне хоть и жаль было посылать тебя за Малх-Азни, но очень хотелось, чтобы ты и на ней женился. Веди теперь обеих невест к себе домой. Счастливого пути! — сказал одноглазый.
Алхаст ровно через год вернулся домой. Братья после его возвращения сыграли семь свадеб и стали жить в мире и согласии.
Здесь и сказки конец, чтобы всем ничего, а нам белый козел достался.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 30.07.2006, 04:51   #3
 
Аватар для Tanais
Мовсаррий, Мохьмаддий

Цхьа ши доттаг1 Хилла вехаш-1аш.
Дуккха а зама яьлла, царшимма вовшашца аренан гергарло лелош. Цул т1аьхьа Мовсаррий, Мохьмаддий воккха хилла, т1аккха а вовшашна т1е а воьдуш, гергарло даггара т1е а эцна, лелош Хилла цара.
Цхьана дийнахь, Мовсар бежера ц1а а веъна, хьалххе охьавижина хилла.
Набарна к1оргге Мовсар ваханчу хенахь, г1ан-набарш тесна Мовсарна дуьхьал, кхаа беттан некъан генарчу эла Мусин йо1а Жовх1ара шена хан юьллуш. Сахуьлу седарчий уьдучу хенахь, буьйсанах кхо дакъа д1адаьллачу хенахь, син метта топ кхетта дера экха санна, вахана хьалаиккхина миска Мовсар.
— Эх1! XIapa суна гинарг г1ан делахь а, цхьа х1ума долуш-м ду, амма, я со вала веза, я аса и Жовх1ар йоьзткъе уьссалг1ачу буса сайна яло еза, — боху ойла кийрахь а сецош, цуьнца цхьаьна, шен хьоме доттаг1 Мохьмад дага а лоыгуш, xlapa 1аш, кхуьнан г1айг1а юй хуучу нанас Мовсаре аьлла:
— Тахана со rlyp ю беже, ахьа сада1а мегар ду.
Мовсаррий, Мохьмаддий вовшашна ца гуш, де-буьйса дала йиш йоцуш ши доттаг1 хилла. Нагахь царшинна ца гуш, де-буьйса даьлча, вовшашна дуьхьал я вехачу х1усаме воьдуш а хилла и шиъ.
Мохьмад вог1у, аьлла, бераш уьйт1а даьхкича, Мовсар цунна дуьхьал воьдущ а, иштта Мохьмад Мовсарна дуьхьал вог1уш а хилла. Оцу Мовсарна г1ан-набарш яйначу буса, Мохьмад, Мовсар варе а хьежна, иза ван хьевелча, шен говра т1е нуьйр а тиллина, Мовсар, х1унда висина, хьажа воьдуш хилла. Берашна а воьвзаш хилла Мохьмад. Иза вог1уш эвла чу воьлчахьана, бераш Мовсаре кхаъ баккха доьвдда. Даьхкина бераш корехула дистхилла:
— Мохьмад вог1у! — аьлла.
Ойла еш Iaш волу Мовсар вист а ца хилла. Ша-шега, иза-м ша чувог1ур вара, аьлла, са парг1ат а даьлла, 1ад1ийна, х1унда аьлча, Мохьмад шена т1е кхаьчна хазахетарна. Ткъа веана Мохьмад уьйт1а схьакхаьчна:
— Ассалам 1алейкум, сан хьоме доттаг1 Мовсар! Х1унда висира-те хьо сийсара, со волчу ца вог1уш? Х1ума-м ца хилла хьуна?
— Ва 1алейкум салом, хьо марша вог1ийла, сан хьоме Мохьмад, — аьлла, говрара а воссийна, иза чувигира Мовсара.
— К1еззиг кхача а биъна, ваха дезаш меттиг яра вайшиннан, — аьлла Мовсара, шаьшшиъ х1ума йиина ваьлча. Х1ан, х1инца нуьйр тилла говрана, вайшиъ воьду.
Мовсаре, вайшиъ гена воьдий я стенга воьду, аьлла, Мохьмада а ца хоттуш, вайшиъ х1оккхуза-эцца воьду, Мовсара а ца олуш, доьзткъе ворх1 дийнахь-бусий новкъа вахана и шиъ. Воьдуш, цхьана хьуьна юккъехь садайна, амма ца соцуш, д1аоьхуш хилла xlapa шиъ. Цу хьуьна юккъехула болчу готтачу новкъа, гена валале, говр хьовззал йолчу меттехь, говраш д1атосу гоьза а, гуш ц1а доцуш, лаьттах хьала болуш к1ур а гина. Меллаша охьа а воьссина, шаьшшиннан говраш д1а а тесна, к1ур болучу т1е а вахана, д1ахьаьжча, лаьтта буха боьдуш некъ карийна царна. Цу новкъа xlapa шиъ чувахана. Цу чу кхаьчча, чохь кечбина охьах1оттийна бовха кхача а карийна. Ц1а чохь laш стагга а ца хилла, кхушинна гуш.
Деллахьа, Мовсар, xlapa х1ун ду-те, Мохьмада ца олуш, я Мовсара Мохьмаде ца хоттуш, кхача а биъна, охьавижина xlapa шиъ. Цул т1аьхьа, цхьа к1еззиг зама яьлча, пешан туьнкалгехула чу мохь тоьхна цхьана адамо:
— Х1ун боху ахь? — аьлла, хьала йистхилла кху шинна юккъера цхьа х1ума адаман маттахь, амма гуш х1ума-м ца хилла. Оцу заман чохь к1адвелла, набаран тар тесна хилла Мовсарна. Деллахьа, тхойшиъ стенга воьду-те, бохуш, ойла еш волу Мохьмад, наб ца кхеташ, сема хилла. Юха а мохь тоьхна туьнкалга чу:
— Сан йиш яц цига ван, со волчохь мехкан боцу хьеший бу, уьш д1а а берзийна бен, со мукъа вер вац, — аьлла, кхойкхург д1авахийтина.
Цул т1аьхьа Мохьмадана наб кхеташ ца хилла. Дукха хан ялале, юха а чу мохь тоьхна, шозлаг1а а йистхилла и тохарлерра х1ума, ша гуш а йоцуш. Цу хенахь а, тохара санна, вижаза хилла Мохьмад. Оцу гуш йоцчу х1умано чу къамел дан долийна, х1усамден ц1е а йоккхуш, Мохьмад цунах ца кхоьтуьйтуш, деш хилла къамел.
— Хьо волчу воьссина ши хьаша кхаа беттан новкъа вог1уш а ву, оцу вайн х1ордал дехьарчу элан Мусин йо1 Жовх1ар г1ена-кхелах дуьхьал а тесна, цо маре ян хан а йиллина, иза яло воьдуш а ву. И шиъ, кхана воьдуш, цу х1орда т1е а кхочур ву, цу т1е а кхаьчна, цуьнан берда йисттерчу ножан цхьа сара а баьккхина, и сара хи чу тесча, царшинна т1ай а х1уттур ду. Цу т1ай т1оьхула дехьа вала веза, дехьа ма велли, к1ур буьйлуш цхьа х1усам хир ю. Цу чохь ехаш цхьа къена, йоккха стаг карор ю. Йоккхачу стага царшиннан долу г1уллакх дийр ду. Оцу кеппара юхаверзар а хир ду цушиннан. Амма гинарг-хезнарг дийцахь, шагат1улг а хуьлийла царах, — аьлла, гуш йоцу садолу х1ума къайлаяьлла.
1уьйрре хьала а г1аьттина, говрашка хьажа араваьлла хьаша. Говраш х1усамдас парг1атъяьхна а карийна кхарна. XIapa ма тамашийна х1ума ду-кха, аьлла, вовшашка цецваьлла къамел а ца дина шина к1анта. Юха цу х1усам чу а вахана, б1аьрг эшарца 1одика ен кеп а лелийна, аравер ву вайшиъ, бохург дагахь долуш, xlapa шиъ чувахча, бухахь, чохь кхаршинна дика кечбина, бовха кхача карийна, хьалха санна, х1усамда-м ца хилла гуш. Хьешаша юъчул, х1ума а йиъна, оьздда, дег1аца къовлавелла, ара а ваьлла, кийчча лаьттачу говрашна т1е а хиъна, новкъа ваьлла ши хьаша. Воьдуш, цхьана боккхачу х1орда т1е кхаьчна xlapa шиъ, гуш йоцчу садолчу х1умано ма-аллара.
Кхунах дехьа валалур а вац, вовшашка ца олуш, х1орда чу вала воллуш хилла xlapa шиъ. Мовсара шен говр чутоссушехь, Мохьмада, цу йистерачу ножах сара а баьккхина, Мовсарна а ца гойтуш, х1орда чу тесна. Цига т1ай х1оьттина. Х1орда чу кховдийна Мовсаран говран ког т1ай т1е а нислуш, и шиъ дехьа а ваьлла, оцу х1умано ма дийццара, йоккха стаг йолчу х1усаме кхечира xlopш. Оццул даккхий, тамашина х1уманаш шаьшшинна гиннашехь, х1ун, муха, аьлла, вовшашка хаттар деш а ца хилла кху шиммо.
— Хьеший бог1у хьуна, йоккха стаг, де дика а дойла хьан, буьйса къобал а йойла хьан,— олуш, сихха парг1атваьлла xlapa ши хьаша, говрашкара охьа а вуссуш.
— Ой! Марша а вог1ийла шуьшиъ, деллахьа, ма дика ду-кха шуына тховса мукъане а схьакхаьчна; кхана кхо бутт кхочу-кха Жовх1ар йоьлхучуьра сацаза, Мовсар, хьо г1ена-кхоьлах дуьхьал а тесна. Тховса а хьо ца кхаьчнехь, т1аьхьа а вуьсура.
Мовсар, къечу доьзалах схьа а ваьлла, Мохьмад санна, хьалххе т1ера да а кхелхина, жима йолуш нанас кхетамца а, ц1ена а, нахал ца эшо г1ерташ а, кхиийна хилла, оццул генарчу Жовх1арна дуьхьал тассал исбаьхьа, хаза, куц долуш, оьзда а хилла. Мовсарх къасталур воцуш, яхь йолуш, Мохьмад а хилла исбаьхьа накъост. Х1усамнанас аьлла:
— Х1ан-х1ан, ши к1ант, шуьшинна гой д1о яккхий бохь лекха г1аланаш? Уьш цу эла Мусин ю шуна. Цуьнан дашо-дато пхьераш бу. Цу пхьераша тайп-тайпана пхьолаш до, ткъа вай, Мовсарна п1елга долла мух1ар де, аьлла, гlyp ду. Мохьмад, хьо д1а-схьа ма хьажалахь. Хьадалчийн вайх б1аьрг кхетахь, мегар дац. Мовсар, хьо къайллах хьожуш хила веза, шуьшиъ схьакхачар Жовх1ар хууш ю, делахь а хьадалчаша и ларъеш ю. Цо ц1ен-к1айн ши arlo йолуш болу 1аж кхуссур бу, Мовсар, ахьа схьа а эций, сихха кисана биллалахь, кхин д1а а ца хьожуш.
Иоккхачу стага пхьерашна т1е а вигна, мух1ар де, аьлла, дети д1аделла, амма муьлхачу п1елгана дан деза и, билгал а ца доккхуш, мукъачу хенахь цигашхула лела йиш цахиларна.
Т1аккха а аьлла иоккхачу стага:
— Мовсар! Варий, йо1 йолчохь, наб ма кхетийталахь. Жовх1ара хьоьга и 1аж балар, хьо ган лууш, 1ежийн беша вола, бохург ду хьуна. Цуьнан исбаьхьаллина нур догуш а, нур санна буьйса серлаюьйлуш а хир ю. Наб ч1ог1а т1ег1оьртар ю хьуна, сатохалахь, б1аьргаш д1а ма къовлалахь.
Дика кеч а велла, Мовсар вахана эла Мусин беша, Жовх1ар ларъян. Мовсарна, хиина 1ашшехь, наб озийна, Жовх1аран дашо-дато бос лепарна. Жовх1ара Мовсарна т1е а х1оьттина, цуьнга хьажа а хьаьжна, улло охьа а хиъна, ша-шега аьлла:
— Эх1! Маржа я1-кх, хьо сан хьоме безам, Мовсар! Гена новкъа варна к1адвелла хир ву-кх хьо, сан деган дакъа, ма ч1ог1а сатийсира-кха аса, хьо сема rape, цкъа йистхиллалц, цкъа дагара а дийццалц, — аьлла, Жовх1ар чуяхана, ша еаний хаийта, цуьнан чоин ветанаш д1а а даьхна.
Цул т1аьхьа сама а ваьлла, Мовсар ша-шех ка а детташ, х1усаме хьаьдда. Х1усамнанна сихха хиъна, кхунна наб кхетта хилар. Делахь а, кхуьнан сатедархьама, х1усамнанас юха а аьлла:
— Хьо шек ма вала, ахьа са ма гаттаде, иза доккха х1ума дац. Амма Жовх1аре, нуьцкъаш, селхана хан йиллийтина, кху юххерчу цхьана элан к1антана. Ткъа йо1ана цуьнга яха а ца лаьа. Цигашхула гуш лела йиш яц вайн. Вай оцу г1уллакхана лелий хаахь, эло кортош дохур ду вайн. Х1инца мух1ар схьада гlyp ду вай. Хьо ледара ма хилалахь, дика тергалъелахь иза.
Myxlap схьа а эцна, xlopш юхабирзича, Жовх1ара кемсийн кан кхоьссина кхуьнга. И билгало кисана а йиллина, Мовсара ч1аг1о йина, шегара яьлла ледарло, кхин ца ялийта. Оцу буса Жовх1ар элан к1анте д1алуш, хьоладай а гулбелла, той деш хилла. Цу буса а, цуьнан нуьре хиларна, Мовсарна наб кхетта, 1уьйранна бен сама ца волуш. Т1аккха йоккхачу стагий, Мохьмадий, Мовсарий барт бина, нускал доссийначуьра дадийна дига.
Иштта зуда юьгуш а, той деш а, иоккхачу стаге кхойкхуш хилла элаша. Цул совнаха кхуьнан хилла Жовх1аран йолчарех нускалан бедарш. Сетта потанаш гloпe а х1иттийна, нускал арадаккха чукхайкхина йоккхачу стаге. Кхушимма лело дезарг а, дан дезарг а д1адийцина йоккхачу стага, ша чуяхале. Т1аккха нускалца цхьаьна той дечу элий болчу яхана xlapa йоккха стаг. Мохьмаддий, Мовсаррий, буьйса 1аржъеллачу хенахь т1аьхьа а вахана, шаьшшимма хьалха ма дийццара, терго еш Iaш хилла цу элан г1опехь. Сакъоьруш, малар а, даар а совдаьллачу элаша, шайн хелхарш д1адолийна. Оцу синкъераме хьоьжуш 1ачу йоккхачу стага, нускал шелдалийта дуьгу а, аьлла, ара а даьккхина, Мохьмаде д1аделла. Мохьмад нускалца эвлах ваьлла. Мовсар, х1усамнанна болу там ца бича, эхь а хетта, буха а сецна, иза реза еш, цунна там а бина, т1аккха новкъа ваьлла. Воьдуш, Мохьмадах а кхетта, xlapa шиъ вистхилла валале, царна т1аьхьа орца даьлла. Шаьшшиннан некъах хиндерг хуучу Мохьмада, юха а сара а баьккхина, тохара санна, и сара х1орда чу тесна. Тохара санна, т1ай д1а а х1оьттина, xlapa шиъ дехьа ма велли, гучуьра д1адаьлла. Кхерамах шаьш доьвллачул т1аьхьа, цунах тамаш бинчу Жовх1ара хаьттина Мохьмаде оцу т1айх лаьцна. Мохьмадан дийца йиш ца хилла иза. Х1орш д1абоьлхуш, хьалха ма совццара, хьуьна юкъарчу х1усамехь буьйса яккха соьвцина. Х1усамехь, тохара санна, бина кийча лаьтташ кхача карийна. И кхача а биъна, шаьш парг1атдоьвлча, охьабийшина xlopш. Амма Мохьмадана и тамашийна хилла хаамаш, х1ун ду ца хууш, наб кхеташ ца хилла. Буьйса юкъал т1ех яьллачу хенахь, тохара санна, юха а чу мохь тоьхна:
— Хьенех! Хьан хьеший, шаьш дагалаьцнарг кхочуш а хилла, юхабог1уш бу. Шайн ц1а кхаьчча, ц1ахь кхаа дийнаххьий, кхаа бусий ловзар а дийр ду цара. Цул т1аьхьа, нускал чудоьрзучу буса, ц1енкъа юккъера хьалабаьллачу саьрмикан карах далар а хир ду цушинна. Нагахь гинарг-хезнарг дуьйцу делахь, шагат1улг а хир бу цунах, — аьлла оцу б1аьргана гуш доцчу адамо.
Ц1а а бахана, кхаа дийнахь, кхаа бусий ловзар дина кхара. Той д1адирзича а, д1авоьдуш ца хилла Мохьмад, буьйса ларйо ша, бохуш. Цу ца гучу адамо ма-аллара, и хууш волчу Мохьмада, буьйса ларъеш хилла, Мовсарна а ца хууш. Т1аккха ц1енкъа юккъехула саьрмикан корта гучубаьлла, хьалаиккхина Мохьмада, шен тешаме тур диттина, хедийна литтанаш дина, саьрмик т1е-к1ел охьа а биллина, цуьнан ц1ийн 1ам чохь когаш а болуш, хиъна 1аш хилла. Ха хорцуш, самаваьллачу Мовсарна гина бийна 1уьллу саьрмик а, хьацар а даьлла 1ен Мохьмад а. Цунах цецваьлла Мовсар, Мохьмаде ма дарра дийца, бохуш, хеттаршка ваьлла. Мохьмадана дийца ца луъушехь, дийцийтина ма дарра. И дийцина воллушехь, Мохьмадах шагатулг а хилла, гарръаьлла, и ц1енкъа д1акерчина.
— Сан хьоме доттаг1, Мохьмад, хьо воцчу дуьненахь Мовсар а вехар вац, — аьлла, схьа а яьккхина, шен шаьлтанна мукъ цу т1улга т1е а х1оттийна, цу т1е вахана Мовсар. Шагат1улгий, шаьлтанан муккъий вовшахкхетташехь, Мохьмад денвелла. Дукха хазахетта, мараиккхина ши доттаг1.
Мерзачу безамца, ц1еначу дагца баха хоьвшина уьш, элан Мусин йо1аца Жовх1арца Мовсар а, цуьнан деган доттаг1 Мохьмад а.

Ма лойла вай, к1ентий, вовшех безам ва байна.
Ма лойла вай, к1ентий, вовшех тешам ва байна.


Мовсар и Магомед

Много времени прошло с тех пор, как подружились Мовсар и Магомед. А когда они подросли, еще больше стали любить друг друга и еще крепче стала их дружба.
Однажды Мовсар вернулся с пастбища и сразу же лег спать. Он увидел сон, будто дочь князя Мусы Жовхар, которая жила от села Мовсара на расстоянии трехмесячного пути, назначила ему день свадьбы. В то время, когда предрассветные звездочки разбегаются в небе в разные стороны и наступает третья часть ночи, Мовсар, словно олень, которого подстрелили на бегу, соскочил с постели.
«И что это за сон был? В этом сне есть, конечно, какая-то доля правды. Или я умру, или возьму в жены дочь князя Мусы Жовхар», — решил Мовсар.
Видя, что сын ее проснулся и сидит в полночь на кровати, мать сказала ему:
— Мовсар, ты сегодня отдыхай, а я пойду за тебя пасти скот. Не проходило и дня, чтобы Мовсар и Магомед не встречались.
Наутро Магомед оседлал своего коня и поехал проведать друга. В селе, где жил Мовсар, вслед за Магомедом бежали дети и кричали: «Магомед едет к Мовсару!»
Дети побежали впереди Магомеда к окну Мовсара и крикнули: «Магомед едет к тебе!»
Мовсар задумался и поэтому даже не повернул головы. Магомед въехал во двор:
— Ассалам-алейкум, мой дорогой Мовсар! Почему ты не заехал ко мне вчера? Что-нибудь случилось с тобой за это время?
— Ва алейкум-салам, — ответил Мовсар на приветствие.
Он помог другу спешиться и повел его к себе. Друзья перекусили, и Мовсар сказал:
— Теперь оседлай коня и поедем!
Магомед не спросил Мовсара зачем, и Мовсар не сказал Магомеду, куда они поедут. Так ехали они восемьдесят семь дней и ночей.
Ехали они по лесу, и в пути застала их ночь. В густом лесу друзья заметили тропинку и решили продолжить путь по ней. Недолго им пришлось ехать по тропинке. Они увидели дым, подошли к тому месту, откуда валил дым, и увидели дорогу — она вела в подземелье. Когда они спустились, то обнаружили в подземелье комнату — в ней никого не было, но стол был уставлен яствами.
Ни Мовсар не спросил Магомеда, что это значит, ни Магомед не заикнулся ни о чем Мовсару. Они сели за стол, плотно поели и легли спать. Прошло немного времени, и в печную трубу кто-то, крикнул.
Магомед услышал человеческий голос, звучавший между друзьями. Но видно никого не было. Мовсар в это время спал крепким сном. А Магомед,занятый мыслями о том, куда они едут, еще бодрствовал. Он опять услышал голос:
— Нет у меня времени, чтобы пойти с тобой туда. У меня ночуют чужеземные гости. Отправлю сначала их в путь, потом, может быть, пойду с тобой! — отправил он зовущего.
После этого Магомед вовсе не мог уснуть. Опять тот же голос крикнул:
— Гости, что у тебя ночуют, проделали путь в три месяца. Одному из них дочь князя Мусы Жовхар, что живет за морем, назначила во сне срок, когда она выйдет за него замуж. Завтра они подъедут к этому морю. Если они срежут ветку дуба, что стоит на, самом берегу, и бросят ее в море, то через него будет перекинут мост. По этому мосту они должны пройти на другой берег. Там они увидят дом, в котором живет старуха, и она сделает все, что им необходимо. Но тот, кто услышит этот разговор и расскажет о нем, пусть превратится в кусок льда.
Рано утром друзья пошли смотреть своих коней. Они увидели, что их коней кто-то расседлал, и они всю ночь паслись. Друзья удивились и, не говоря ни слова, взглянули друг на друга. Потом они опять вошли в дом, чтобы попрощаться с хозяином, и увидели накрытый стол. Но в комнате, как и вчера, никого не было. Позавтракав, как обычно завтракают гости, друзья поднялись наверх, сели на коней и пустились в путь.
Доехали они до моря, о котором кто-то вчера ночью предупреждал. Ни один из друзей не сказал: «Да ведь море это не переплывешь».
Только Мовсар на коне вступил в воду, как Магомед срезал ветку дуба и бросил в море. Тотчас перед ним возник мост.
Друзья переправились на другой берег и пошли к старухе.
— К тебе едут гости, старуха, доброго дня тебе и спокойной ночи, — сказали друзья, спешившись.
— Ой, добро пожаловать, как хорошо, что вы пришли именно, сегодня, ведь завтра исполняется ровно три месяца, как во сне Жовхар назначила срок, когда она собирается замуж за Мовсара. Если бы вы не приехали сегодня, вы могли бы вернуться ни с чем. Слушайте, юноши, — продолжала старуха, — видите вон те башни? Хозяин их — князь Муса. У него много золотых дел мастеров. У одного из них мы закажем для Мовсара кольцо. Магомед, когда ты пойдешь с нами, не оглядывайся. А ты, Мовсар, должен украдкой следить за всем. О твоем прибытии уже знает Жовхар. Когда мы будем проходить возле ее башни, она бросит тебе яблоко. Ты возьми яблоко и положи его в карман. Но смотри, не оглядывайся.
Старуха повела их к мастерам, отдала серебро и заказала кольцо для Мовсара, но не сказала на какой палец.
— Мовсар, смотри, старайся не заснуть при девушке. Яблоко, которое бросит тебе девушка, означает, что место свидания в саду. Когда она явится, блеск ее красоты озарит сад, ночь превратится в сияние, и тебя невыносимо потянет спать, но ты не смыкай глаз, — делала наставления хозяйка дома.
Мовсар переоделся, пошел в сад князя Мусы и стал там дожидаться Жовхар. Когда она явилась, от блеска ее красоты Мовсар заснул. Жовхар подошла к Мовсару, посмотрела на него, села возле него, потом сказала:
— Мовсар, ты заснул, наверно, потому, что долго ехал!
Жовхар расстегнула пуговицы его черкески, чтобы дать знать, что она приходила к нему, и ушла.
Мовсар проснулся и, сильно огорченный тем, что проспал свидание, направился в дом старухи. Старуха сразу поняла, что на свидании Мовсар заснул. Но чтобы больше не огорчать его, она сказала:
— Не огорчайся, все уладится. Но только должна тебе сказать, что Жовхар хотят насильно выдать замуж за княжеского сына. Но девушка против. Мы не можем находиться около Жовхар! Если ее отец узнает о нашей затее, он нас всех убьет. А сейчас мы сходим за кольцом. Ты, Мовсар украдкой наблюдай за Жовхар.
Когда они взяли свое кольцо и пошли мимо башни князя, Жовхар бросила из окна гроздь винограда. Мовсар положил ее в карман и поклялся, что не заснет в винограднике.
В эту ночь Жовхар выдали замуж за княжеского сына и устроили большой той в честь этого. И в эту ночь, придя на свидание к Жовхар, от ее сияния Мовсар заснул и проснулся только утром.
Тогда старуха, Мовсар и Магомед решили украсть девушку из башни княжеского сына.
В такие места, как свадьба или другие праздники, обычно приглашали и старуху. А у нее был такой же свадебный наряд, как и у Жовхар.
Старуха, отправляясь на свадьбу, научила друзей, как вести себя, что надо делать.
Старуху пригласили, чтобы она вывела невесту к гостям. Наевшись, напившись, гости князя начали танцевать.
Через некоторое время старуха сказала им, что здесь душно, и она хочет вывести невесту на свежий воздух. Она вывела Жовхар на улицу и отдала ее в руки Магомеду. Он тотчас вместе с Жовхар покинул село. А Мовсар сделал старухе большой подарок и догнал свою невесту и Магомеда.
Не успел Мовсар перекинуться с Магомедом и словом, как за ними началась погоня. Магомед сразу отрезал ветку дуба и бросил ее в море. Через море тут же перекинулся мост. Как только друзья с невестой очутились на другом берегу, мост исчез.
Жовхар спросила, как Магомед сумел перекинуть через такое море мост. Он не мог об этом рассказать и промолчал.
Друзья и Жовхар снова очутились в том самом лесу, вошли в подземелье, как и в первый раз, в комнате нашли накрытый для гостей стол. Они поужинали, легли спать. Но Магомед и в эту ночь не мог заснуть: он разгадал смысл слов, сказанных в прошлый раз кем-то.
Во второй половине ночи, как и в первый раз, кто-то крикнул в трубу:
— Слышишь, твои гости вернулись с невестой. Когда они приедут к себе домой, они три дня и три ночи будут играть свадьбу. После этого в ночь, когда невеста войдет в их комнату, из-под пола выползет дракон и задушит их. Но тот, кто расскажет о разговоре, который я сейчас вел, превратится в кусок льда.
После этого друзья вернулись домой и три дня и три ночи играли свадьбу. Магомед не уходил и после того, как сыграли свадьбу. Решив побыть здесь эту ночь, Магомед не дал знать Мовсару, что он находится в их комнате, и ждал появления змеи.
В полночь, когда Мовсар и его невеста уснули, прямо посередине комнаты из-под пола показалась голова дракона. Магомед разрубил дракона на мелкие части и стоял по колено в крови, ожидая, когда проснется его друг Мовсар. Перевернувшись на другой бок, Мовсар проснулся и увидел Магомеда, который по колено был в крови, а вокруг валялись куски дракона.
Мовсар попросил, чтобы Магомед рассказал обо всем, что с ним случилось, и о том, как тот узнал, что ночью к ним заберется дракон. Магомед не хотел рассказывать об этом, но, уступив просьбе друга, все рассказал ему.
Не успел Магомед рассказать до конца о том, что он слышал, как превратился в кусок льда и покатился по полу.
— Мой дорогой друг, Магомед, на этом свете, где нет тебя, и я не буду жить, — сказал Мовсар, вытащил кинжал, приложил его рукояткой к куску льда и грудью пошел на него. Как только он соприкоснулся с кинжалом, лед превратился в Магомеда — он ожил. Обрадовались друзья и обнялись.
С большой любовью и чистым сердцем стали жить в дружбе и согласии дочь князя Мусы Жовхар, Мовсар и его друг Магомед.

Да не умрем мы, молодцы, утратив любовь друг к другу.
Да не умрем мы, молодцы, утратив веру друг в друга.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.

Последний раз редактировалось Tanais; 30.07.2006 в 04:55.
Tanais вне форума  
Старый 30.07.2006, 04:54   #4
 
Аватар для Tanais
Докъаца кхоллам
Маре г1урриг хилла йолу цхьа йо1 xlop сарахь хит1а йог1уш хилла. Цкъа а, шозза а шовданчуьра пхьидо олуш хезна йо1ана:
«Ма хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам хир бацахьара».
Кхозлаг1а а шов дана т1ееалчу йо1ана хезна хьалха санна пхьидо олуш:
«Ма хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам бацахьара». И х1ун ду те? — аьлла, шен дега хаьттина йо1а. Докъаца кхоллам хиллане хила йиш яц хьуна, аьлла дас, шен йо1е. Цул т1аьхьа дукха хан ялале цу эвлара д1авала дагахь, кхечанхьа д1аваха новкъаваьлла да, шен йо1 шеца а йолгуш.
Да а, йо1 а д1адоьду-уш хьуьнах йинчу цхьана йоккхачу г1али т1е кхаьчна. Цу г1али чу ваха ков д1аделла дагахь белаш г1ортийна дас. Д1аделлалуш ца хилла ков. Шозза а, кхузза а кевнах белаш г1ортийна дас. Ков делла ца делла. Т1еяханчу йо1а куьйга д1атеттина ков д1а а диллина, г1али чоьхьа яьлла. Да арахьа а волуш, йо1 чоьхьа а йолуш ков шашах д1акъовладелла.
Шега ков д1а ца деллалой хиъча, йо1а, чу а яхана хьожуш, массо меттиг а теллина. Чухула лела-аш, марчо а хьарчийна х1инц-х1инца велла д1аволла кечвина цхьа стар гина йо1ана, меттахь 1уьллуш. «Хаза йо1 яра хьо, докъаца кхоллам бацахьара», бохуш пхьидо вийцинарг хьо хилла-кха», — аьлла, мозашна х1ума ласто кара цхьа х1ума а эцна, докъана улло охьахиъна йо1. Т1ехевшина мозий д1а а лелхош, кхойтта шарахь дакъа самадолий те хьоьжуш л ар дина цо.
Кхойтта шо д1адаьлча, кел арахьа висина волу йоь1ан да велла, йо1 арайолу ларъеш 1ийна волу. Дейтталг1а шо а доладелла йо1а и дакъа хьалаг1отту лардеш. Дейтта шо кхочуш не1 а йиллина xlapa йо1 йолчу еана г1арбаш. Йо1а аьлла г1арбаше:
— Схьайолахьа, жимма, со чу яллац кхунна т1е хиъна моза-х1ума xlapa гla a ластош д1аяккхахьа со сайн да кет1ахь вуй а хьаьжна чуйог1у хьуна.
Иза араяьлла цхьа ах сахьт хан ялале дейтта шо чекх а даьлла, дакъа самадаьлла. Парбаша аьлла самаваьллачуьнга:
— Х1окху дейтта шарахь т1е моза ца хоуьйтуш, гla лестош хьуна улло а хиъна 1ий-кх со.
Цу меттехь цо г1арбаш ялийна. Шена дейтта шара чохь гla лестош уллохь 1ийна йолу и йо1 шайн г1арбаш а йина, дехаш 1еш хилла и самаваьлла стаг а, цуьнан хьалха хилла йолу г1арбаш а.
Ша базара мосузза воьду цу стага олуш хилла шайн г1арбаше:
— Хьуна х1ун йохьур ю ша базарара, — олий.
Цкъа иштта шега аьлча йо1а дехар дина шена тайниг а, урс а, баттам а эцахьара, аьлла. И ц1ераш яьхна йолу х1уманаш шена еача, тайниг а ловзош 1еш йолчу йо1а, тайниг охьа а йиллина, шена хилларг юьххьера дуьйна дийца а дийшша, тайниге аьлла:
— Тайниг, сан къиний, балиний елха хГунда ца йоьлху хьо? — Мохь тоьхха йилхина тайниг. Баттам, сан къиний, балиний хьала а иккхина, лаьттах кхетта йоьхна-яьржина д1а х1унда ца йоьду хьо? — аьлла, йо1а баттаме.
Хьала а иккхина лаьттах кхетта йоьхна д1аяхана баттам.
— Урс, сан къиний, балиний хьалаиккхина, тховх кхетта сан дагах х1унда ца дог1ало хьо? — аьлла йо1а. Хьалаиккхина урс тховх кхетта, юха чу дале, чу иккхинчу к1анта, йо1а и хабар дуьйцуш къайлах ладоьг1уш лаьтташ волчу, катоьхна урса к1елхьара схьаяьккхина йо1. Т1аккха хиъна к1антана оцу г1арбаша кху йо1ана тешнабехк биний. И йо1 шена а ялийна, хьалха хиллачу г1арбашах г1арбаш а йина, даха хиъна и шиъ.


Спящий джигит

На опушке дремучего леса, у родника с чистой водой, жил один бедный старик, и была у него дочь. Каждый вечер девушка ходила с кувшином по воду к роднику. Приметила ее лягушка и говорит человеческим голосом:
— Ты ловкая и красивая! Но замуж выйдешь за спящего джигита. Девушка не поверила. «Разве бывают такие джигиты? Напрасно лягушка пугает меня»,— успокоила она себя, набрала воды в кувшин и пошла домой.
На другой день опять пришла с кувшином к роднику. И снова лягушка проквакала:
— Ты ловкая и красивая! Но суждено тебе замуж выйти за спящего джигита. Девушка не поверила. «Придумывает что-то лягушка. Вчера говорила о
спящем джигите, сегодня о спящем. Видно, дразнит меня от нечего делать»,— успокоила себя девушка, набрала воды в кувшин и пошла домой.
На третий день она опять к роднику спешит. Не успела воды зачерпнуть, а лягушка уж тут как тут. Глянула на девушку выпученными глазами и проквакала:
— Ты ловкая и красивая! А все-таки замуж выйдешь за джигита, зачарованного злыми колдуньями.
На этот раз девушка испугалась. Прибежала она домой и рассказала отцу, что ей лягушка наквакала.
— Этого быть не может,— ответил отец.— Если и есть где зачарованный джигит, то к чему тебе замуж за него выходить? Давай уедем отсюда — надо от беды подальше держаться.
Так и сделали. Собрали свои пожитки и пошли искать место поспокойнее. Шли-шли и в густом лесу наткнулись на замок, окруженный высокой стеной. Отец подошел к воротам, хотел их открыть. Но ворота были на запоре. Навалился плечом, нажал что было сил — не помогло. А дочь его подошла, легонько толкнула — ворота широко распахнулись. Она прошла во двор, а отец не успел: ворота сразу захлопнулись. Девушка испугалась, хотела отворить ворота, чтобы впустить отца, но не смогла.
Посмотрела вокруг — нигде ни души. Решила в замок зайти. Поднялась по ступенькам, зашла в одну комнату — пусто, зашла в другую — тоже пусто, зашла в третью — опять пусто. Осмотрела весь замок. И только в последней, комнате увидела, наконец, человека. Это был молодой джигит. Он лежал на постели, и девушке показалось, что он спит. Она окликнула его, потом еще раз, погромче, но джигит не шевельнулся. Села девушка рядом на стул, взяла опахало, которое здесь лежало, и принялась им помахивать, чтобы джигиту легче дышалось.
День проходил за днем. Девушка не покидала замка, за спящим джигитом присматривала. Два года миновало с того дня, как она в замок вошла. Пошел третий год. И вот однажды, когда и третий год был на исходе, в комнату, где сидела девушка, зашла незнакомая женщина. Это была служанка хозяина замка.
Девушка попросила:
— Будь добра, посиди возле спящего джигита, а я сбегаю посмотрю, что с моим отцом сталось.
Служанка молча взяла опахало и села на стул. А девушка вышла из замка и отыскала в лесу отца. Он сделал себе саклю у дороги, вырезал для прохожих безделушки всякие и ждал, когда дочь вернется. Обрадовались они друг другу, наговорились, и девушка опять в замок пошла. Отец наказал ей на прощание:
— Если тебе грустно станет, пришли кого-нибудь, я передам тебе говорящую куклу и прыгающего человечка. А если помощь потребуется, получишь от меня чудесный нож-самокол.
Пока девушка ходила к отцу, истек третий год ее пребывания в замке. Недвижный джигит очнулся и открыл глаза. Злые колдуньи усыпили его ровно на три года, но как только пошел четвертый год, их колдовство пропало.
Джигит поднялся и увидел рядом с собою служанку с опахалом в руке. А служанка потому и пришла в тот день, что последний год был на исходе. «Постою часок у его изголовья, он очнется и решит, что это я за ним три года смотрела»,— ликовала она, когда девушка ушла отца проведать. Все вышло так, как она задумала. Хозяина замка растрогала верность служанки.
— Теперь здесь все твое,— сказал он служанке и объявил, что намерен на ней жениться. А девушку, которая вернулась из лесу, они сделали служанкой.
Нелегко жилось новой служанке: и хлопот по горло, и тоска да обида одолевают. Но вот хозяин замка собрался в город за свадебными покупками. Пришел он к новой служанке и спрашивает:
— Что тебе из города привезти? Она ответила:
— Из города мне ничего не надо. Но возле замка, у самой дороги, ты увидишь саклю. В ней старик живет, разные безделушки мастерит. Привези мне от него говорящую куклу, прыгающего человечка и нож-самокол.
Джигит не забыл ее просьбу. Приезжает вечером и привозит все, что просила служанка: говорящую куклу, прыгающего человечка и нож-самокол.
Девушка поблагодарила его и ушла в свою комнату. Скоро оттуда плач раздался.
Хозяин тихо подошел к двери и слушает.
А девушка посадила куклу и человечка перед собой и принялась рассказывать, что ей лягушка наквакала, как она потом в замок попала, что здесь случилось с нею, как она стала служанкой. Говорит, сама слезами заливается. А когда кончила рассказывать, воскликнула, глядя на живую куклу:
— Кукла, кукла, почему ты не плачешь от горя, разве тебе не жалко меня? Кукла громко заплакала.
— А тебе не жалко меня? — спросила девушка, обращаясь к человечку.— Почему ты не подпрыгнешь, не упадешь на каменный пол и не разобьешься от горя на мелкие кусочки?
Прыгающий человечек взлетел в воздух, упал на пол и разбился на мелкие кусочки.
— А тебе за меня не обидно? — повернулась девушка к ножу-самоколу.— Почему ты не взлетишь вверх от горя, не ударишься о потолок, не упадешь на меня и не вонзишься в мое сердце?
Взвился нож в воздух, ударился о потолок и полетел обратно. Но джигит рванул дверь, вбежал в комнату и успел оттолкнуть девушку в сторону. Нож-самокол упал на каменный пол.
— Я стоял за дверью и все слышал. Теперь я знаю, кто за мною три года присматривал,— объявил джигит.— Будь моей женою.
Девушка побежала за отцом, привела его в замок. Устроили они свадьбу. За столом вспоминали свои злоключения и радовались, что все дурное уже позади. На радостях и коварную служанку простили.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 01.08.2006, 16:45   #5
 
Аватар для Tanais
Спасибо, сказанное ветру


Однажды, давным-давно, муравей, проведя зиму под землей, весной попытался выйти из своего гнезда, но его выходу из гнезда мешал стебель травы. Муравей сказал ему:
— Уйди с моего гнезда, дай мне открыть его, у меня много работы. Стебель травы не тронулся с места. Тогда муравей отправился к козе.
— Эй, коза, весна наступила, я попытался открыть гнездо, но на нем лежит стебель травы. Прошу, пойдем со мной, съешь его.
— Эх, чем туда идти, лучше я буду есть зеленую траву, пить студеную родниковую воду здесь.
— Тогда я пришлю волка, чтобы он съел тебя.
— Эй, волк, — позвал муравей, — на моем гнезде лежит стебель травы. Я ему сказал, чтобы он ушел, но он не поднимается. Коза не идет, чтобы съесть его. Прошу, пойдем, съешь козу.
— Чем туда идти, лучше я буду есть жирных овец из отары здесь.
— Тогда я натравлю на тебя овчарок, чтобы они подрались с тобой.
— Эй, овчарки, — позвал муравей, — стебель, что лежит на моем гнезде не поднимается, коза не идет, чтобы съесть этот стебель, волк не идет, чтобы съесть эту козу. Пойдем, подеритесь с волком.
Овчарки ответили ему:
— Чем туда идти, лучше мы будем грызть кости, которые нам бросит пастух, и выполнять его приказания здесь. Не пойдем мы драться с волком.
— Тогда я пошлю пастуха, чтобы он избил вас палкой.
— Эй, пастух, стебель травы, что лежит на моем гнезде, не поднимается, коза не идет, чтобы съесть этот стебель, волк не идет, чтобы съесть эту козу, собаки не идут, чтобы подраться с волком. Пойди и избей их палкой.
— Чем идти туда, лучше я возьму балалайку, заиграю на ней и буду петь тихую песню.
— Тогда я пошлю мышку, чтобы она перегрызла струну на твоей балалайке.
— Эй, мышка, стебель травы, что лежит на моем гнезде, не поднимается, коза не идет, чтобы съесть этот стебель, волк не идет, чтобы съесть эту козу, собаки не идут, чтобы подраться с волком, пастух не идет, чтобы избить собак палкой. Прошу, пойди и перегрызи струну на балалайке пастуха, — попросил муравей мышку, но она не согласилась. Мышка сказала:
— Эх, чем идти туда, лучше я побегаю из норки в норку здесь. Разозлился муравей и сказал:
— Тогда я пришлю кошку, чтобы она съела тебя, — и позвал кошку.
— Эй, кошка, стебель травы, что лежит на моем гнезде, не поднимается, коза не идет, чтобы съесть этот стебель, волк не идет, чтобы съесть эту козу, собаки не идут, чтобы подраться с волком, пастух не идет, чтобы избить собак палкой, мышка не идет, чтобы перегрызть струну на его балалайке. Прошу, пойдем, съешь мышь.
— Чем идти туда, лучше я полежу на пуховой подстилке из меха моей матери.
— Тогда я пришлю ветер, чтобы он развеял твою пуховую подстилку.
— Эй, ветер, прошу, приди мне на помощь. На моем гнезде лежит стебель травы, он не поднимается, попросил козу съесть его, она не идет, попросил волка съесть козу, волк не идет, попросил собак подраться с волком, собаки не идут, когда попросил пастуха, чтобы он избил собак, пастух не пошел. Потом не пришла мышка, чтобы перегрызть струну на балалайке пастуха. Кошка не идет, чтобы съесть мышку. Пойдем, развей подстилку кошки из меха ее матери.
Тогда ветер ответил:
— Подожди, провожу гостя, помолюсь и приду.
Со свистом подул ветер, увидела кошка дующий ветер и побежала, чтобы съесть мышку, мышка увидела бегущую кошку и побежала, чтобы перегрызть струну на балалайке пастуха, пастух пошел, чтобы избить собак палкой. Когда собаки его увидели, они побежали драться с волком, волк побежал, чтобы съесть козу, коза побежала, чтобы съесть стебель травы, стебель травы раскачался, сопротивляясь, но коза быстро его проглотила.
Гнездо освободилось, все вернулись назад, и муравей закрутился вокруг гнезда.
Он и сейчас говорит спасибо ветру.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 01.08.2006, 16:46   #6
 
Аватар для Tanais
Дехкий-доттаг1ий

Дукха хенахь дуьйна схьа гергарло лелош хилла шина дахкано, царах цхьаъ б1ов чохь 1аш хилла, ткъа важа лам т1ехь. Цкъа а вовшийн хьошалг1ахь ца хилла и шиъ.
Лам т1ехь Iaш болчу дахкан дама а, жижиг а, дум а, к1а а хилла, ткъа б1ов чохь 1ачуьнан бахам вуно ледара хилла.
Цхьана дийнахь, са а гаттаделла, лам т1ехь 1аш болчу дахкано ша болчу хьошалг1а кхайкхина хилла б1ов чохь 1ачу дахкане. Ч1ог1а хьошалла дина, яийна, малийна, совг1ат а дина, ц1а баха новкъа а баьккхина, д1абахийтина цо б1ов чуьра дахка. Ц1а а беана, ч1ог1а ойлане бахана и.
Цхьа хан-зама яьлча, б1ов чохь 1ачу дахкано ша йолчу хьошалг1а кхайкхина лам т1ехь Iaш болу дахка. Шен уьйт1ахь доттаг1 гича, х1усамнана-дахкано, могаш-парг1ат а хаьттина, цуьнан дахарх лаьцна хетта йолаелла. Цу хенахь уьйт1ахула цициг хилла д1адоьдуш. Эццахь х1усамненан даг чу ямартло тесна. Хьошалг1а беанчу дахкано хаытина:
— И х1ун экха ду? Цуьнан б1аьргаш сел ч1ог1а х1унда къега? — аьлла.
— И сан марнана ю, яло мараэккха цунна, — аьлла, хьехар дина х1усамнана-дахкано.
И боккъалла а цуьнан марнана ю моьттуш, бахана мараиккхина хьошалг1а беана дахка. Б1аьрган нег1ар тохале, цициго и, хап-аьлла, д1акхаьллина.
Бедда бахана дахка лаьмнашка, цигахь карийна цунна шен доттаг1 хиллачу дехкан х1усам. Цуьнан бисина берриге а бахам цу дахкана кхаьчна. Цу чохь т1ек1ал а баьлла, laш хилла дахка.
Цхьана дийнахь, мацалла дар а делла, хьийзаш хилла цициг. Лелла-лелла уьйт1ахула, кхин кхалла х1ума а ца карийна, лома дахана и. Мерзачу дуьман хьожа а еъна, цициг цу aгlop, тебаш, т1едахара. 1уьрга чу дахча, цунна берстина батт1а боллуш дахка гина 1уьллуш. Т1екхетта схьа а лаьцна, д1акххаьллина цициго шен доттаг1чунна ямартло йина дахка.
Эрна аьлла ма дац: «Нахана даьккхинчу ор чу ша эккха».


Мышки-подружки

С давних пор дружили две мышки, одна жила в башне, а другая — в горах. Но ни разу не были они в гостях друг у друга.
Мышка, что жила в горах, имела и муку, и мясо, и толокно, и курдюк, а другая — еле-еле сводила концы с концами.
И вот жившая в горах пригласила мышку из башни к себе в гости. Хорошо приняла, накормила, одарила и домой проводила.
Вскоре мышка из башни пригласила мышку с гор в гости. Увидев на своем дворе подружку, мышка-хозяйка поздоровалась с ней и стала распрашивать о житье-бытье. В это время по двору проходила кошка. Мышка-гостья спрашивает:
— Кто это? Почему у нее такие сверкающие глаза?
— Это моя свекровь, ты обязательно обними ее, — ответила мышка-хозяйка.
Бросилась мышка-гостья в объятия кошки, а та ее проглотила.
Побежала мышка в горы, нашла норку своей подружки и стала там жить припеваючи.
Проголодалась однажды кошка и пошла в горы мышковать. Учуяла она запах курдюка и пошла в ту сторону. Подкралась кошка к норке, заглянула в нее, а там мышка жирная-жирная лежит. Кошка прыгнула, схватила мышку и проглотила.
Недаром пословица говорит: «Не рой яму другому, сам в нее попадешь».
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 01.08.2006, 16:48   #7
 
Аватар для Tanais
Волк и баран

Отбились от стада несколько молодых барашков и заблудились. Напал на них голодный волк и растерзал. Наелся он мяса, напился он крови горячей и пробирается отдыхать в лес. Увидел он, что на лугу около леса, пасется старый баран, приблизился к нему и говорит:
— Как ты, баран, смеешь пастись на моем лугу? Кто тебе позволил?
— Луг вовсе не твой, а моего пастуха, — спокойно ответил баран.
— Врешь ты! — крикнул волк. — Твоего пастуха еще на свете не было, а я уж давно владел этим лугом.
— Не верно, — по-прежнему отвечал баран. — Я хорошо знаю, что луг принадлежит моему пастуху.
Разозлился волк и хотел было растерзать барана, но так как он был сыт, то только зарычал на него. «Пусть пока живет, а завтра, когда я проголодаюсь, расправлюсь с ним по-своему», — подумал он.
— Вот что, баран, — сказал волк. — Если мы будем спорить, то никогда не решим, чей этот луг: ты будешь говорить, что он твоего пастуха, а я, — что он мой. Поступим лучше так: соберемся завтра здесь, и кто из нас поклянется вон около того куста, что луг принадлежит ему, за тем он и останется. Согласен?
— Согласен, — отвечал баран.
И затем они разошлись: волк направился в лес, а баран в село.
Рано утром пришел он на луг вместе с большою, сильною собакой. Спряталась собака в кусты, а баран принялся тут же неподалеку пастись. Вышел волк из лесу, увидел барана на лугу и обрадовался. «Теперь-то я наемся на целую неделю», — подумал он и пустился бежать на луг. Вдруг навстречу ему попадается лисица.
— Здравствуй, волк! Куда ты так спешишь? — спрашивает она.
— На луг, — ответил волк и рассказал ей, как он вчера поспорил с бараном.
— Гм... Дело хорошее, — говорит лисица, — но только тебе, конечно, известно, что никакой спор без свидетелей не решается; поэтому, возьми меня в свидетели, — я твою руку подержу, а ты, в благодарность, мне за это отдашь бараньи внутренности, ножки и голову.
— Что ж, это можно сделать, — ответил волк. — Пойдем! Пришел волк с лисой на луг и спрашивает барана:
— Ну, что? Ты по-прежнему утверждаешь, что луг принадлежит твоему пастуху?
— Да, по-прежнему, — ответил баран.
— Ах, баран, как тебе не стыдно лгать! — с укоризной проговорила лисица и покачала головой. — Ведь, кажется, всем уж давным-давно известно, что этот луг с самых давних времен принадлежит не кому-либо другому, а волку.
— Да ты-то от кого слышала об этом? — спрашивает баран.
— Как от кого?! — воскликнула лисица. — Да об этом все тебе скажут, спроси кого хочешь. Я помню, это было давным-давно, когда я была еще совсем маленькой, родители мои, отец и мать, часто между собой разговаривали про этот луг: «На волчьем лугу, — говорили они, — мыши жирнее, чем в других местах». Значит, если бы этот луг был твоего пастуха, то его не называли бы волчьим.
— А поклянешся ли ты в том, что говоришь правду? — спросил баран.
— Конечно, поклянусь, — ответила лисица.
— Хорошо, — сказал баран. — Стань ногой вот в этот куст и скажи: клянусь, что луг этот принадлежит волку.
Лисица приблизилась было к кусту, но, увидя в нем два сверкающих глаза, верть назад, отбежала подальше и говорит:
— Если по правде сказать, то мои родители, разговаривая про этот луг, упоминали и барана... Да, подлинно я не могу сказать, кому он именно принадлежит, а потому и не хочу грешить, давать напрасно клятву... А если волк первый поклянется, то и я не прочь сделать то же.
— А что же ты думаешь? — проговорил сердито волк. — Вот возьму и поклянусь, трусить не стану, как ты.
Стал он лапой в куст и только сказал: «клянусь», как вдруг из куста выскочила собака, сгребла его за шиворот и принялась трепать. Насилу-то волк вырвался из собачьих зубов и без оглядки пустился бежать в лес. А лисица давно уже взобралась на высокий курган и кричит оттуда волку:
— Не предупреждала ли я тебя, волк, не давать ложную клятву? Не послушался ты меня, вот и получил должное.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 01.08.2006, 16:51   #8
 
Аватар для Tanais
ХIуттут

Хьалхалерачу заман чохь 1аш-ехаш хилла, боху, цхьа х1уттут, шен кхаа к1орница. Цкъа нана-х1уттут цомгуш хилла. Яах1ума ян а, хи да а цхьа а воцуш, 1уьллура х1уттут, к1орнеша нана тергалъеш а ца хилла.
Т1аккха х1уттуто аьлла йоккхах йолчу к1орнега:
— Со хьагъелла, хи, дахьа суна мала!
— Ов-вай, ма шийла ю арахь, суна хала хир ду хи дан! — аьлла, дуьхьало а йина, ненан дехар кхочуш ца дина к1орнино.
Вукха шина к1орнега дехар дина х1уттуто, цара а, цхьацца бахьана а х1оттийна, хи ца деъна.
Т1аккха шен мел болу ницкъ а гулбина, шен бен а битина, т1ома а яьлла, д1аяхара х1уттут. Шаьш нана а йоцуш дисинийла хиъча, кхо к1орни мохь хьекха йолаелла:
— Ва, нана, юхаерзахьа! Оха хи а дахьар ду хьуна, яах1ума а яор ю, массо а х1уман т1ехь гlo а дийр ду, д1а ма г1охьа!
Амма х1уттут юха а ца хьожуш, д1аяхара. Оцу хенахь дуьйна к1орнешна шайн да-нана а ца доьвза, дена-нанна шайн к1орнеш а ца доьвза. Ур-атталла шен xloaш а х1уттута нехан бен чу дохку.


Кукушка


В давние времена жила-была кукушка с тремя кукушатами. Однажды кукушка-мать заболела.
Говорят, некому было приготовить ей пищу, принести воды — кукушата о матери не заботились.
Сказала кукушка-мать старшему кукушенку:
— Пойди принеси мне воды, я очень хочу пить.
— На улице холодно, мне тяжело идти за водой, — отказался выполнить просьбу матери старший.
И два других не принесли матери ни глотка воды.
Кукушка-мать собрала последние силы и улетела из гнезда. А кукушата вслед ей кричали:
— Вернись! Мы принесем тебе воды, накормим досыта и во всем будем помогать тебе.
Но кукушка даже не оглянулась и улетела.
С тех пор кукушки не знают своих родителей, а родители — детей. И даже яйца кукушки откладывают в чужие гнезда.
__________________
Хозяин я судьбы своей, Души своей я капитан.
Tanais вне форума  
Старый 25.02.2007, 09:28   #9
Берана ненан мотт 1аморехь а, шарбарехь а доккха г1о до д1адижош берана туьйра дийцаро.


КХО ГАЗА-ГУЬЗИГ

Кхо газа-гуьзиг яхана хилла ломал дехьа, яжа-кажа. Цхьа гай долчо, ша юьзна яьлча, ши гай долчуьнга аьлла: хьо д1айог1ий, ша юьзна.
Вукхо жоп делла:
- Хьан цхьа гай дузарх сан шиъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.
Цхьа гай дерг, д1айоьдуш, т1айл дехьа яла езаш хилла. Цу т1айна т1е х1ара кхочуш т1ай к1елара схьа а яьлла, борз дуьхьалаяьлла кхунна.
- Хьо стенгара йог1у, ва газа-гуьзиг?
- Ломал дехьара яжа-кажа яханачара йог1у.
- Хьан коьртахь ерг х1ун ю?
- Ма1а-т1оьлгаш ю.
- Хьан кочахь ерг х1ун ю?
- Муьсил-мехий ду.
- Х1ан синпха х1унда беттало?
- Хьоьх кхоьруш беттало.
Барзо и д1акхаьллина. Юха а шен метта д1алечкъина борз. Ши гай долчо ша юьзна яьлча, кхо гай долчуьнга хаьттина:
- Хьо д1айог1ий?
- Вукхо жоп делла:
- Хьан ши гай дузарх, сан кхоъ ца дуьзина, д1аяло, со т1аьхьакхуьур ю хьуна.
Ши гайдерг новкьа яьлла ц1аяха.
Т1ай т1е кхаьчча, вукхунна санна борз дуьхьала а яьлла, и д1акхаьллина.
Кхано кхо гай дерг ц1а йог1уш, цунна дуьхьала а яьлла борз. Цо хаттар дина кхуьнга:
- Хьо стенгара йог1у, ва газа-гуьзиг?
- Яжа-кажа яхана йог1у.
- Хьан коьртахь ерш х1ун ю?
- Хьуна 1итта яхьаш ма1а-т1оьлгаш ю.
- Хьан кочахь ерш х1ун ю?
- Хьуна 1итта дахьаш муьсил-мехий ду.
- Хьан синпха х1унда беттало?
- Хьох лата дог хилла беттало.
Чухьаьдда цо берзан гайх ма1аш тоьхна и дат1а а дина, шен ши накъост парг1атъяьккхина.
Борз хи чу а тесна, хьонг-т1онг, сан ши накъост бохуш, д1аяхана газа-гуьзигаш.

Нохчийн фольклор (Составитель Ш. Джамбеков)
B1arlag1a вне форума  
Старый 25.02.2007, 18:39   #10
ЛУЛАХОЙ

Цхьана лулахь 1aш хилла чай, борзий, цхьогаллий - цхьана, шинарий, цициггий, н1аьний - цхьана. Цхьана дийнахь н1аьна яа дагадеана долу цхьогало аьлла чане:
Вайн лулахой хьошалг1а а кхайкхина, ахьий, барзой шинар даа деза, ткъа суна-м н1аьна а тоьур ю. Цу т1е оцу "цициг" боху х1умне а хьовсур вай (чанний, 6арзаний, цхьогалний цкъа а цициг гина ца хилла).
Дахана цхьогал лулахой хьошалг1а кхайкха.
- Шинар, во-о шинар! - аьлла кхайкхина цхьогал.
- Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Йовханиг яа ца дуьту аша, шийланиг йохъян ца дуьту аша. Мила ву кхойкхург? - бохуш, аьрру аг1ор ворх1аза йолу топча а йолуш, арадаьлла шинар.
- И-м со дара, - аьлла цхьогало. Шуьга хьошалг1а кхайкха деана.
Ой, хьо дара и, цхьогал, ма латта арахь, схьа чу дола. Тхо-м, цицго талла даханчохь лаьцна долу дерстина датт1а доллу цхьогал а дийна дохку. - аьлла шинаро.
- Ой, цхьогал а дуу аша? - аьлла цецдаьлла цхьогал.
- Вай делара, даа а-м ца кардо, - аьлла жоп делла шинаро. Кхераделла, дедда ц1а дахана цхьогал.
- Кхайкхиний ахь? - хаьттина чано.
- Кхайкха-м кхайкхира, делахь а, цара цхьогал даа шаьш аьлча, со даарна а кхераделла, ц1а деар-кх.
- И х1ун къамел ду? - аьлла чано. - Ялол, борз, хьо г1ол цаьрга кхайкха, борза-х юуш хир баций уьш.
Еана схьакхаьчна борз:
- Шинар, во-о шинар! - аьлла мохь тоьхна цо. Цхьа а вист ца хилла. Юха а тоьхна барзо мохь, цхьа вист ца хилла. Кхозлаг1а мохь тоьхча:
- Мила ву кхойкхуг, мила ву кхойкхуг?! Шийланиг йохъян ца дуьту аш, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхуг?! - бохуш, мохь а 6етташ, аьрру аг1ор оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш, арадаьлла шинар.
- И-м со яра, - аьлла барзо. - Чано шуьга хьошалг1а кхайкха яийтина.
- Ой, хьо яра и? Схьа чу йола, тхо нисса х1ума юуш дохкура. Тахана цициг талла дахча, цо ерстина ятт1а йоллу борз а йийна, и юуш дохку тхо-м. Схьайола чу, - аьлла шинаро.
- Ватта, сан дела! Борз а юу аша? - аьлла, цецъяьлла борз.
Яар-м ма дийца ахь, яа а-м ца карайо, - жоп делла шинаро.
Там бара кхара со а яа аьлла, кхераелла, едда ц1а яхана борз. Ц1а кхачча, дерриге чане д1адийцина 6арзо, кхераелла гарранехь эга а еш.
- Со г1ур ю цига-м, - аьлла т1аьххьара чано. - Ча-х юург хир ма яц цара.
Еана схьакхаьчна ча:
- Шинар, во-о шинар! - аьлла мохь тоьхна чано. Цхьа а вист ца хилла. Шолг1а а мохь тоьхна чано. Юха а цхьа а вист ца хилла. Кхозлаха мохь тоьхча:
- Мила ву кхойкхург, мила ву кхойкхург?! Шийланиг йохъян ца дуьту аша, йовханиг яа ца дуьту аш, мила ву кхойкхург?! - бохуш, мохь а бетташ, арадаьлла шинар, хаьнт1е оьллина ворх1аза йолу тапча а йолуш.
- Со яра и-м, шуьга тахана тхайга хьошалг1а кхайкха еана, - аьлла чано.
- Ой, хьо яра и ча? Марша а йог1ийла. Схьаяло чу, ма латта арахь, - аьлла шинаро.
- Х1ан-х1а, чу еана 1ан 1иш яц сан, шу хьошалг1а дог1у я ца дог1у хатта еана яра со, - аьлла чано.
- Делахь жимма собар делахь, чу а дахана цициге хатта деза сан, и реза хилахь, дог1ур ду тхо. Тахана талла даханчохь, цхьа нисъелла ча керара а яьлла, ч1ог1а дера 1аш ду иза, - аьлла шинаро.
-